پروژه ۹۰۰ میلیون دلاری بانک جهانی برای کریدورهای جاده‌ای عراق (ITREC)

هیئت‌مدیره بانک جهانی در تاریخ ۴ ژوئن ۲۰۲۶ (14 خرداد 1405) بسته مالی ۹۰۰ میلیون دلاری را برای پروژه موسوم به کریدورهای اقتصادی حمل‌ونقل عراق (ITREC) تصویب کرد.

پروژه کریدورهای اقتصادی حمل‌ونقل عراق (ITREC)، برخلاف بسته‌های دوجانبه اخیر عراق با آمریکا و ترکیه، یک تأمین مالی چندجانبه برای توسعه دو کریدور جاده‌ای راهبردی کشور است: کریدور شمال-جنوب (بغداد تا مرز ترکیه از طریق بزرگراه E2) و کریدور شرق-غرب (بغداد تا سوریه و اردن از طریق بزرگراه E1). هیچ‌یک از دو کریدور اصلی این پروژه، مسیر یا مرز مشترک با ایران را در بر نمی‌گیرد؛ هر دو کریدور به‌طور کامل به سمت غرب (ترکیه، سوریه، اردن) و اقلیم کردستان عراق جهت‌گیری شده‌اند. این پروژه، در کنار سایر ابتکارات مشابه (جاده توسعه با ترکیه، ابتکار «شام جدید» با اردن و مصر)، بخشی از الگوی گسترده‌تر بازتعریف کریدورهای ترانزیتی عراق به سمت غرب است؛ روندی که با تأمین مالی نهاد چندجانبه‌ای مانند بانک جهانی، ثبات و دوام بیشتری نسبت به توافقات دوجانبه سیاسی می‌یابد.

جزئیات پروژه

بر اساس بیانیه رسمی‌بانک جهانی، حمل‌ونقل جاده‌ای بیش از ۹۰ درصد فعالیت حمل‌ونقل عراق را تشکیل می‌دهد، اما بخش بزرگی از شبکه جاده‌ای کشور در وضعیت متوسط تا نامناسب قرار دارد. پروژه ITREC در فاز نخست خود سه اقدام مشخص را تأمین مالی می‌کند: بازسازی بخش‌های کلیدی بزرگراه E1 (بغداد-سوریه-اردن)، ارتقای جاده‌های منتخب در اقلیم کردستان عراق، و ساخت بخش نخست بزرگراه E2 (بغداد-مرز ترکیه). این پروژه به‌عنوان نخستین حلقه از یک برنامه چندمرحله‌ای بلندمدت برای اصلاح بخش جاده‌ای عراق طراحی شده و نتایج فاز نخست، طراحی فازهای بعدی را شکل خواهد داد.

بر اساس برآورد بانک جهانی، این پروژه حدود ۷.۹ میلیون نفر را که در مسیر جاده‌های جدید یا بهسازی‌شده زندگی می‌کنند تحت پوشش قرار می‌دهد و انتظار می‌رود زمان و هزینه حمل‌ونقل را کاهش داده و کارایی حمل بار را به‌ویژه در بخش‌های گردشگری مذهبی، کشاورزی و صنعت افزایش دهد. نهاد مجری این پروژه، مدیریت راه و پل زیرمجموعه وزارت عمران، مسکن و شهرداری‌های عراق است و نظارت راهبردی آن بر عهده کمیته‌ای عالی متشکل از نهادهای ملی کلیدی و نمایندگان اقلیم کردستان عراق می‌باشد.

- کریدور شمال-جنوب (E2): تقویت محور بغداد-ترکیه

کریدور E2، که بغداد را از طریق مسیر زمینی به مرز ترکیه متصل می‌کند، از نظر جغرافیایی مکمل طبیعی جاده توسعه (پروژه ریلی-جاده‌ای عراق-ترکیه-قطر-امارات) است. بر این اساس محور ترانزیتی بغداد-ترکیه از دو کانال مستقل و موازی در حال تقویت است. هرچند این دو پروژه از نظر نهادی و منبع تأمین مالی کاملاً مجزا هستند: جاده توسعه بر پایه توافق دولتی و مدل تأمین مالی "نفت در برابر ساخت‌وساز" پیش می‌رود، در حالی که E2 از طریق وام رسمی‌بانک جهانی تأمین مالی می‌شود. 

- کریدور شرق-غرب (E1): تحکیم محور بغداد-سوریه-اردن

کریدور E1 مستقیماً به ابتکار «شام جدید» (عراق-اردن-مصر) و پروژه خط لوله بصره-عقبه اولویت‌دهی بانک جهانی به بازسازی این کریدور در فاز نخست ITREC (پیش از تکمیل کریدور E2) نشان می‌دهد این نهاد، اتصال زمینی بغداد به اردن و سوریه را در وضعیت فعلی (با توجه به اختلال مستمر ترانزیت از طریق تنگه هرمز) در اولویت راهبردی بالاتری نسبت به سایر کریدورها قرار داده است.

ابتکار شام جدید که این کریدور بخشی از زیرساخت آن محسوب می‌شود، ایده‌ای است که نخست‌وزیر وقت عراق عادل عبدالمهدی در سال ۲۰۱۹ مطرح کرد و از ۲۰۲۱ با نشست‌های سه‌جانبه سران عراق، اردن و مصر تداوم یافت. محورهای اصلی آن عبارت‌اند از اتصال شبکه برق عراق به مصر (از طریق اردن)، خط لوله نفتی بصره-عقبه، کاهش تعرفه‌های گمرکی سه‌جانبه، و واگذاری بخشی از پروژه‌های بازسازی عراق به شرکت‌های مصری.