النینو در آمریکای لاتین پیامدهای منطقهای و تهدیدهای احتمالی برای امنیت غذایی جهان
پدیده النینوی ۲۰۲۶ در شرایطی در حال شکلگیری است که بازار جهانی مواد غذایی پیشاپیش تحت تأثیر جنگ، اختلالات تجاری، افزایش هزینههای حملونقل و محدودیت در تأمین برخی نهادههای کشاورزی قرار دارد. شدت بالای پیشبینیشده و احتمال تداوم النینو تا اوایل سال ۲۰۲۷، این خطر را افزایش میدهد که چند شوک همزمان در تولید و عرضه محصولات کشاورزی ایجاد شده و از طریق افزایش قیمتها و اختلال در زنجیرههای تأمین، آثار آن به سایر مناطق جهان منتقل شود. آمریکای لاتین از مهمترین مناطق مورد توجه در این موضوع است؛ زیرا نقش محوری در تولید و صادرات محصولاتی مانند سویا، ذرت، قهوه، شکر، گوشت، موز و کاکائو دارد. در کنار آسیبپذیری کریدور خشک آمریکای مرکزی و کشورهای ساحلی اقیانوس آرام، هرگونه کاهش قابل توجه تولید در برزیل و کشورهای اصلی تولیدکننده منطقه میتواند بر بازار جهانی این محصولات اثرگذار باشد. از این منظر، النینو نه صرفاً بعنوان یک پدیده اقلیمی، بلکه بعنوان یک ریسک بالقوه برای امنیت غذایی، قیمت کالاهای اساسی و زنجیره تأمین واردات کشور، باید مورد توجه قرار گیرد. با توجه به فاصله زمانی میان وقوع شوک آبوهوایی، کاهش تولید، واکنش بازارهای جهانی و انتقال آثار آن به بازار داخلی کشورمان، توصیه میشود از هم اکنون، روند تولید و صادرات کشورهای اصلی تولیدکننده و قیمت کالاهای حساس، بویژه سویا، کنجاله سویا، ذرت، برنج، شکر، روغنهای گیاهی، قهوه و کاکائو، به صورت مستمر رصد و در صورت مشاهده نشانههای کاهش عرضه، اقدامات پیشگیرانه در زمینه ذخایر، زمانبندی واردات و تنوعبخشی به منابع تأمین انجام شود.
پدیده جوی ال نینو
النینو یک پدیده اقلیمی اقیانوسی(جوی) است که با گرمشدن غیرعادی آبهای سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی، الگوهای معمول بارش و دما را در مناطق مختلف جهان تغییر میدهد. آثار آن در آمریکای لاتین بسیار نامتوازن است؛ بهگونهای که در برخی مناطق، بهویژه بخشهایی از سواحل اکوادور، پرو و جنوب برزیل، خطر بارش شدید، سیلاب و رانش زمین افزایش مییابد، در حالی که در بخشهایی از شمال آمریکای جنوبی، آمریکای مرکزی، منطقه آمازون و «کریدور خشک» آمریکای مرکزی، خشکسالی و کمبود آب محتملتر است. فائو نیز کاهش بارش در شمال آمریکای جنوبی و شرایط خشکتر در کریدور خشک آمریکای مرکزی را از مهمترین الگوهای شناختهشده النینو در منطقه میداند.
وضعیت کنونی و چشمانداز پدیده النینو در آمریکای لاتین
پدیده النینو در سال ۲۰۲۶ وارد مرحلهای جدی شده است. بر اساس آخرین ارزیابی سازمان جهانی هواشناسی (WMO) در روز ۳ سپتامبر ۲۰۲۶، النینوی کنونی تثبیت شده و انتظار میرود طی ماههای آینده به مرحله «بسیار شدید» برسد. احتمال استمرار آن تا فوریه ۲۰۲۷ تقریباً ۱۰۰ درصد است. بنابراین، نیمه دوم ۲۰۲۶ و ماههای نخست ۲۰۲۷ مهمترین دوره برای رصد پیامدهای آن خواهد بود. اهمیت شرایط فعلی در آن است که النینو صرفاً یک پدیده اقیانوسی نیست، بلکه از طریق تغییر گردش جو و الگوهای بارش، مستقیماً بر کشاورزی، منابع آب، دامداری، شیلات و انرژی اثر میگذارد. بنابراین، در شرایط کنونی باید آن را علاوه بر یک پدیده اقلیمی، بعنوان یک ریسک بالقوه برای زنجیره جهانی تأمین غذا و کالاهای کشاورزی در نظر گرفت. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز هشدار داده که شرایط قوی النینو میتواند تا سال ۲۰۲۷ خشکسالی و سیلاب را در آفریقا، آسیا، اقیانوس آرام و آمریکای لاتین تشدید کند.
آمریکای لاتین؛ یکی از ستونهای امنیت غذایی جهان
اهمیت النینو برای آمریکای لاتین صرفاً به آسیبهای داخلی محدود نمیشود. این منطقه یکی از تأمینکنندگان مهم مواد غذایی و محصولات کشاورزی در بازار جهانی است. طبق گزارش فائو، آمریکای لاتین و کارائیب حدود ۱۴ درصد تولید جهانی غذا و حدود ۴۵ درصد تجارت خالص بینالمللی محصولات کشاورزی ـ غذایی را به خود اختصاص میدهند. بر اساس چشمانداز مشترک سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)نیز آمریکای لاتین همچنان مهمترین منطقه صادرکننده خالص محصولات کشاورزی جهان محسوب میشود و کشورهایی مانند برزیل، آرژانتین و پاراگوئه نقش اصلی را در مازاد صادراتی منطقه دارند. اهمیت منطقه در برخی کالاهای اساسی و راهبردی بسیار بیشتر از سهم کلی آن در تولید جهانی است. در برآوردهای این دو سازمان، آمریکای لاتین در سالهای آینده میتواند حدود ۶۱ درصد صادرات جهانی سویا، ۵۹ درصد شکر، ۴۳ درصد ذرت و ۴۰ درصد گوشت گاو را تأمین کند. این ارقام، هرچند مربوط به چشمانداز میانمدت هستند، نشاندهنده میزان وابستگی بازار جهانی به تولیدات این منطقه است. بنابراین، آسیب به کشاورزی آمریکای لاتین لزوماً به معنای کمبود فوری مواد غذایی در جهان نیست؛ اما هرگونه کاهش قابل توجه تولید یا صادرات در چند کشور بزرگ تولیدکننده میتواند عرضه جهانی را محدود و قیمتها را افزایش دهد.
کشاورزی؛ مهمترین حوزه آسیبپذیر
النینو از دو مسیر متفاوت بر کشاورزی منطقه اثر میگذارد: خشکسالی و کمبود آب در برخی مناطق و بارشهای شدید، سیلاب و فرسایش یا آبگرفتگی زمینهای کشاورزی در مناطق دیگر. در آمریکای مرکزی، کریدور خشک که از جنوب مکزیک تا کاستاریکا امتداد دارد و بخشهایی از گواتمالا، السالوادور، هندوراس و نیکاراگوئه را دربرمیگیرد، یکی از آسیبپذیرترین مناطق است. حدود ۱۰.۵ میلیون نفر در این منطقه زندگی میکنند و بخش مهمی از معیشت این جمعیت به کشاورزی وابسته است. طبق هشدار برنامه جهانی غذا، آثار النینو میتواند ۱۶ میلیون نفر دیگر را در آمریکای لاتین و کارائیب در معرض ناامنی غذایی قرار دهد؛ رقمیکه در سطح جهانی به حدود ۴۹ میلیون نفر میرسد. از نظر محصولات، ذرت و سایر غلات، قهوه، شکر، سویا، برنج، کاکائو و برخی محصولات میوهای از جمله محصولاتی هستند که بسته به منطقه و مرحله رشد، میتوانند از تغییر بارش و دما آسیب ببینند. فائو در ارزیابی جدید خود تأکید کرده که بخشهایی از آمریکای مرکزی و کارائیب از جمله مناطق دارای ریسک بالای خشکسالی کشاورزی در دوره النینو هستند.
در برزیل، که به تنهایی یکی از مهمترین تأمینکنندگان جهانی سویا، ذرت، شکر و قهوه است، اثرات النینو اهمیت ویژهای دارد. در مورد قهوه، انجمن صنایع قهوه برزیل در برآوردی که در ژوئیه منتشر شد، احتمال کاهش ۱۵ تا ۲۰ درصدی محصول قهوه بر اثر گرمای شدید و بارش نامنظم را مطرح کرده است؛ هرچند میزان نهایی خسارت به شرایط ماههای آینده وابسته است. در مورد اکوادور و پرو، علاوه بر کشاورزی، شیلات نیز اهمیت دارد. گرمشدن آبهای اقیانوس آرام میتواند ذخایر ماهی، بهویژه ماهی آنچوی پرو، را تحت تأثیر قرار دهد. در همین چارچوب، توقف صید آنچوی پرو در سال جاری موجب افزایش قابل توجه قیمت پودر ماهی شده است؛ موضوعی که علاوه بر صنعت شیلات، بر بازار جهانی خوراک دام نیز اثر میگذارد.
اکوادور؛ یکی از نقاط آسیب پذیر منطقه
اکوادور به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در ساحل اقیانوس آرام، از کشورهای مهم در معرض آثار النینو است؛ با این تفاوت که در این کشور، بارش شدید، سیلاب، آبگرفتگی و بیماریهای ناشی از رطوبت میتوانند به اندازه خشکسالی اهمیت داشته باشند. دولت اکوادور برای دوره ۲۰۲۶–۲۰۲۷ برنامه ملی پیشگیری و واکنش در برابر النینو را فعال کرده است.
برآوردهای اولیه اکوادور از احتمال آسیب به بیش از 1.6 میلیون هکتار اراضی کشاورزی و تحت تاثیر قرار دادن جمعیت 1.3 میلیون نفری و همچنین زیرساخت های حمل و نقل و انرژی به دلیل پدیده ال نینیو حکایت دارد. در بخش کشاورزی، موز، کاکائو و برنج در زمره مهمترین محصولات آسیبپذیر قرار دارند. در مورد موز، نگرانی اصلی متوجه بارش شدید، اشباع خاک و آسیب به زیرساختهای زهکشی است؛ در مورد کاکائو نیز بارش شدید میتواند موجب ریزش گل، افزایش بیماریهای قارچی و کاهش کیفیت محصول شود. گزارش بخش موز اکوادور بر اساس بررسی ۷۶۰۱ مزرعه و ۱۸۱ هزار هکتار، حدود ۱۲۱۵ هکتار را در طبقه ریسک بالا(بحرانی) و حدود ۳۵۴۳۵ هکتار را در طبقه ریسک متوسط یا بالاتر قرار داده است.
اهمیت موضوع برای بازار جهانی نیز قابل توجه است. اکوادور یکی از صادرکنندگان اصلی موز جهان است و آمریکای لاتین بزرگترین منطقه صادرکننده موز محسوب میشود. همچنین اکوادور جایگاه نخست را در صادرات جهانی میگو دارد. بنابراین، اختلال جدی در تولید اکوادور، گواتمالا، کلمبیا یا کاستاریکا در بخش موز، یا در تولید میگوی اکوادور، میتواند آثار خود را در بازارهای جهانی نشان دهد. فائو و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز در چشمانداز کشاورزی ۲۰۲۵–۲۰۳۴ بر اهمیت آمریکای لاتین بعنوان منطقه اصلی صادرات موز تأکید کردهاند.
پیش بینی افزایش قیمت مواد غذایی در جهان
یکی از نکات مهم در ارزیابی آثار النینو، تأخیر زمانی میان وقوع پدیده جوی و بروز کامل آثار آن در بازار مواد غذایی است. کاهش بارش یا وقوع سیلاب ابتدا به کشت و زمینهای کشاورزی آسیب میزند؛ سپس کاهش برداشت، کاهش صادرات و کاهش ذخایر را به دنبال دارد و در مرحله بعد آثار آن در قیمتهای جهانی نمایان میشود.از این رو، آثار النینوی کنونی میتواند در چند مرحله ظاهر شود:
- اواخر ۲۰۲۶: افزایش ریسک برای کشتهای در حال رشد، قهوه، کاکائو، نیشکر و برخی محصولات منطقهای و افزایش نوسان قیمتها.
- سهماهه نخست ۲۰۲۷: احتمال آشکارتر شدن کاهش تولید در محصولاتی که فصل برداشت آنها با اوج پدیده همزمان میشود و افزایش فشار بر بازارهای صادراتی.
- نیمه نخست ۲۰۲۷ و پس از آن: در صورت کاهش واقعی تولید و ذخایر، امکان انتقال کاملتر شوک به بازارهای بینالمللی، بویژه در کالاهایی که تولید آنها به چند کشور محدود است، وجود دارد.
بررسیهای بازار نشان میدهد این روند از هماکنون نیز در برخی کالاها قابل مشاهده است. برای نمونه، قیمت قهوه عربیکا از ژوئن حدود ۳۰ درصد افزایش یافته و قیمت کاکائو نیز در مقطعی بیش از ۶۰ درصد رشد داشته. همچنین برآوردهای اقتصادی نشان میدهد النینوهای شدید در گذشته بهطور متوسط با حدود ۹ درصد افزایش قیمت جهانی کالاهای غذایی همراه بودهاند.نشانههای اولیه افزایش ریسک در بازار جهانی هماکنون دیده میشود. شاخص قیمت غذای فائو در اوت ۲۰۲۶ به ۱۳۳.۳ واحد رسید که بالاترین سطح از نوامبر ۲۰۲۲ بود؛ شاخص غلات نیز ۲.۲ درصد نسبت به ماه قبل افزایش یافت و قیمت شکر ۱۱.۹ درصد بالا رفت. فائو همچنین پیشبینی تولید جهانی غلات در سال ۲۰۲۶ را ۳.۴ میلیون تن کاهش داد و به ۲.۹۸ میلیارد تن رساند؛ حدود ۲ درصد کمتر از سال ۲۰۲۵. البته این افزایش قیمتها صرفاً ناشی از النینو نیست و جنگ، اختلالات تجاری و حملونقل نیز در آن نقش دارند. بنابراین، نقطه اصلی نگرانی برای ایران، نه یک محصول یا یک کشور، بلکه احتمال شکلگیری «زنجیره چندگانه شوک عرضه» است.
در مجموع، با توجه به اینکه پیشبینیهای هواشناسی و برآوردهای مربوط به آثار احتمالی النینو، ماهها پیش از بروز کامل پیامدهای آن بر تولید کشاورزی در دسترس قرار میگیرد، میتوان گفت که النینو صرفاً بعنوان یک پدیده هواشناسی مورد پیگیری قرار نگیرد، بلکه بعنوان ریسکی بالقوه برای امنیت غذایی، قیمت کالاهای اساسی و پایداری زنجیره تأمین جهانی در نظام رصد اقتصادی کشور لحاظ گردد.
منابع:
https://efe.com/medio-ambiente/2026-09-08/onu-fenomeno-nino-inseguridad-alimentaria/?utm_source=chatgpt.com