اقتصاد معدنی افغانستان
اخیرا مؤسسه مطالعاتی جیمزتاون با انتشار مقالهای تحت عنوان اقتصاد معدنی طالبان مدعی شده افغانستان از نظر منابع معدنی ظرفیت بسیار بزرگی دارد و بر اساس برآورد سازمان زمینشناسی آمریکا، ارزش بالقوه ذخایر معدنی کشور ممکن است از یک تریلیون دلار فراتر باشد و بیش از ۱۴۰۰ ذخیره معدنی در ۳۴ استان این کشور شناسایی شده که شامل سرب، روی، مس، لیتیوم، عناصر نادر خاکی، کبالت و آنتیموان میشود، یعنی پتانسیل معدنی افغانستان یک یا دو معدن بزرگ نیست؛ بلکه یک شبکه بسیار گسترده و متنوع از کانیسازیها در سراسر کشور است.
در یک طرف، ذخایر بزرگ و مشهور مانند مس عینک، آهن حاجیگک و زرکشان قرار دارند؛ در طرف دیگر، صدها معادن کوچکتر شامل طلا، سرب، روی، کرومیت، پگماتیتهای لیتیومدار، سنگهای قیمتی و مواد صنعتی وجود دارد[1]. این پراکندگی افغانستان را به یک جغرافیای وسیع کانیسازی و صدها نقطه شناختهشده معدنی تبدیل کرده است. حسب زونهای جغرافیایی افغانستان مهمترین کانیهای معدنی این کشور به قرار زیر میباشد؛
|
ردیف
|
حوزه جغرافیایی
|
استان
|
نمونههای شاخص معدنی
|
|
1
|
شمال و شمالشرق
|
بدخشان، تخار، قندوز، بغلان، سمنگان، بلخ، جوزجان، سرپل، فاریاب
|
طلا، مس، سرب و روی، آهن، زغالسنگ، نمک، گچ، مواد ساختمانی، سنگهای قیمتی
|
|
2
|
شمالغرب و غرب
|
بادغیس، هرات، فراه، غور
|
طلا، مس، سرب و روی، آهن، باریت، فلورسپار، سنگهای ساختمانی، زغالسنگ و برخی مواد صنعتی
|
|
3
|
مرکز و ارتفاعات مرکزی
|
بامیان، دایکندی، غور، وردک، پروان، پنجشیر
|
آهن، مس، سرب و روی، زغالسنگ، طلا، تنگستن، قلع، لیتیم، پگماتیتها، سنگهای قیمتی
|
|
4
|
کابل و کمربند مرکزی–شرقی
|
کابل، لوگر، کاپیسا، پروان، ننگرهار
|
مس، آهن، سرب و روی، کرومیت، لیتیم، بریلیم، میکا، سنگهای قیمتی و مواد ساختمانی
|
|
5
|
شرق و شمالشرق کوهستانی
|
نورستان، کنر، لغمان، ننگرهار
|
لیتیم، سزیم، تانتالوم، نیوبیوم، بریلیم، قلع، میکا، تورمالین، بریل و سنگهای قیمتی
|
|
6
|
جنوبشرق
|
پکتیا، پکتیکا، خوست، غزنی
|
مس، طلا، کرومیت، آهن، سرب و روی، لیتیم، زغالسنگ، پگماتیتها
|
|
7
|
جنوب
|
قندهار، زابل، ارزگان
|
مس، آهن، سرب و روی، کرومیت، طلا، سنگهای قیمتی، مواد ساختمانی
|
|
8
|
جنوبغرب و جنوب مرکزی
|
هلمند، نیمروز، قندهار
|
مس، آهن، طلا، عناصر نادر خاکی، کرومیت، نمک، گچ و سنگهای ساختمانی
|
|
9
|
جنوبغرب/حاشیه غربی
|
فراه، نیمروز، هلمند
|
مس، آهن، سرب و روی، نمک، گچ، مواد ساختمانی و برخی رخدادهای پگماتیتی
|
[2]
طبق گزارش نهاد Afghan Witness که در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۴ تحت عنوان «بخش معادن افغانستان در دوره حاکمیت طالبان» منتشر شد جغرافیای افغانستان از منظر «تعداد قراردادهای معدنی» از الگوی ناهمگنی تبعیت میکند به طوریکه میتوان مناطق معدنی این کشور را به سه سطح تقسیم کرد:
- کانونهای اصلی قرارداد: ننگرهار برجستهترین نمونه است و در بالاترین طبقه قرار دارد و بیش از 28 قرارداد برای استخراج معادن آن منقعد شده است. در کنار آن، هرات و چند استان دیگر نیز در طبقات بالای نقشه قرار دارند.
- کانونهای متوسط: چندین استان در مرکز، شرق، شمال و شمالشرق افغانستان در محدودههای ۷ تا ۱۹ قرارداد قرار گرفتهاند.
- 3. مناطق کمقرارداد: بخش قابل توجهی از جنوب، جنوبغرب و برخی مناطق شمالی در طبقات کمتر از ۴ یا ۴ تا ۷ مورد قرار دارند.
بخش قابل توجهی از سرمایهگذاریهای جدید با شرکتهایی از چین، ترکیه، قطر و بریتانیا انجام شده است. در عین حال، وزارت معادن و نفت طالبان در حداقل ۹ پروژه معدنی سهامدار شده است؛ در 5 مورد، پروژههایی که ابتدا قرار بود بر اساس پرداخت حقالامتیاز یا رویالتی واگذار شوند، بعداً به مشارکت مستقیم با وزارتخانه تبدیل شدهاند.
از نظر نوع معادن، نفریت یا یشم سبز بیشترین سهم را دارد و پس از آن مرمر، کرومیت و گچ قرار میگیرند. استان ننگرهار بیشترین تعداد قراردادهای معدنی را به خود اختصاص داده است؛ این استان دارای ذخایر قابل توجه کرومیت، تالک و نفریت میباشد.
شرکتهای طرف قرارداد طالبان
بررسی دادههای مالی نهادهای بینالمللی و آمارهای رسمی طالبان نشان میدهد؛گسترش قراردادهای استخراج طلا، زغالسنگ، مس، آهن و سایر معادن، به افزایش درآمدهای داخلی خود ادامه داده است.
بر اساس اعلام وزارت معادن و نفت طالبان ۱۰۹ قرارداد در سال ۱۴۰۴ با شرکتهای داخلی برای استخراج نمک، سرب، روی، گچ و سایر مواد معدنی امضا شده که ارزش کلی قراردادها بیش از 209/10 میلیارد افغانی (157 میلیون دلار) براورد شده است. در سال گذشته خورشیدی 73 نوع کانی در ۲۷۲ منطقه معدنی در ۲۳ استان مورد مطالعه میدانی قرار گرفته که مهمترین مناطق مورد بررسی به قرار زیر بوده است:
- هرات: آهن غوریان، آهن پشتون زرغون، زغالسنگ کرخ و اوبه، سیمان زندهجان
- غور: سرب و روی تولک و شهرک
- تخار: طلای سمتی
- پروان: کرومایت کوه صافی و سیمان جبلالسراج
- بغلان: طلای قرهذغن
- قندهار: سیمان دامان
طبق اطلاعات مندرج در وبگاه معاون اقتصادی نخست وزیر طالبان مهمترین شرکتهای طرف قرارداد طالبان در بخش معادن را میتوان در چند دسته اصلی قرار داد:
پروژههای استراتژیک:
این گروه شامل شرکتهای بزرگی چون China Metallurgical Group Corporation در مس عینک و طلای تخار و کنسرسیومهای آهن غوریان میشود که برای اجرای پروژههای استراتژیک افغانستان در نظر گرفته شدهاند.
معادن بزرگ با سرمایهگذاری صدها میلیون دلاری:
شرکت معتبر Afghan Invest، Turia، Epcol در پروژههای غوریان از این جملهاند
شرکتهای داخلی فعال در معادن کوچک:
بخش قابل توجهی از 205 قراردادهای معادن افغانستان با این شرکتها منعقد شده است. در همین راستا وزارت معادن و نفت طالبان نیز در گزارش سال ۲۰۲۵ خود از انعقاد ۲۰۳ قرارداد طی چهار سال سخن گفته بود که ۱۷۵ مورد آن معادن کوچک و ۲۸ مورد پروژههای بزرگتر بوده است.
[1] . https://jamestown.org/taliban-mining-economy-an-insurgent-way-of-doing-business/
[2] . https://www.info-res.org/afghan-witness/reports/afghanistans-mining-sector-under-the-taliban/?utm_source=chatgpt.com