نگاهی به کاکائوی ماداگاسکار

کاکائو یکی از محصولات مهم کشاورزی و صادراتی ماداگاسکار است و نقش حیاتی در اقتصاد ملی این کشور دارد. ارزش اقتصادی این محصول سالانه حدود ۴۵۰ میلیارد آریاری معادل تقریبی ۱۰۰ میلیون دلار است و نزدیک به ۳۰ هزار کشاورز به صورت فعال در زنجیره تولید آن قرار دارند.

کاکائوی ماداگاسکار به عنوان  کاکائوی مرغوب  توسط سازمان بین‌المللی کاکائو شناخته شده است. کیفیت عطری و طعم متمایز، این محصول را قادر می‌سازد در بازار جهانی رقابت کند و جایگاهی ویژه در میان تولیدکنندگان بزرگ آفریقایی مانند ساحل عاج و غنا داشته باشد.درختان کاکائو توسط مسیونرهای مذهبی فرانسوی به ماداگاسکار آورده شدند. نهال کاکائو از 7 سالگی تا 10 سالگی شروع به میوه دادن می‌کنند و طول عمر آن یک قرن است. اگر چه دوره برداشت محصول کاکائو در همه ماههای سال صورت می‌گیرد ولی پیک تولید در فاصله ماههای ژوئن تا نوامبر انجام می‌شود. مزارع کوچک تولید کاکائو که در اختیار کشاورزان است تقریباً 80% تولید کشور را به خود اختصاص داده است. شاید به خاطر وجود همین مزارع کاکائو باشد که شمال ماداگاسکار از پدیده شوم جنگل زدایی که همه کشور را درنوردیده مصون و محفوظ مانده است. دشت­های شمال و خصوصاً شمال غربی تا چشم کار می­کند از درختان کاکائو پوشیده شده که ارتفاع آنها به بیش از ده متر می رسد.

فرآوری کاکائو در ماداگاسکار تاریخ زیادی ندارد. در سال 1940 یک زوج اهل جزیر رئونیون به نام روبرت تصمیم به اسکان در این منطقه و راه­اندازی یک واحد شکلات سازی دستی گرفتند و برای اولین بار شکلات 100% ماداگاسکاری را تولید نمودند. شکلاتی که امروزه در سراسر مغازه‌های شیک شکلات فروشی دنیا عرضه می­شود. شکلات سیاه تولیدی این شرکت بعنوان بهترین شکلات دنیا انتخاب شده و  جایزه میوه طلا و مدال طلای آکادمی‌شکلات در سال 2017 در لندن را به خود اختصاص داد. در واقع کاکائوی ماداگاسکار با حضورش در بازار اروپا و آمریکا درآمد مهمی‌برای اقتصاد ملی کشور کسب می­نماید.

وضعیت تولید و صادرات کاکائو در ماداگاسکار

با وجود پتانسیل عظیم اقتصادی، صنعت کاکائو در ماداگاسکار هنوز به ‌طور کامل بهره‌برداری نشده است. چالش‌هایی مانند محدودیت در فرآوری محلی، صادرات عمدتاً دانه‌های خام، مشکلات لجستیکی در مناطق تولیدی و بازده محدود به دلیل فقدان پشتیبانی فنی، همچنان وجود دارند.عمده کاکائوی ماداگاسکار  در منطقه سامبیرانو Sambirano در شمال‌غرب این کشور تولید شده و شهرت جهانی دارد. مطالعات CIRAD کیفیت حسی و شیمیایی کاکائوی سامبیرانو را تأیید کرده و نشان داده‌اند که حتی تولیدکنندگان خرد، در صورت تخمیر صحیح، می‌توانند دانه‌هایی با کیفیت قابل مقایسه با فرآیندهای صنعتی تولید کنند. 

ماداگاسکار در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۴ هزار تن کاکائو صادر کرده و درآمد ارزی این بخش حدود ۱۰۰ میلیون دلار برآورد شده است. این رقم نسبت به حدود یک دهه قبل بیش از دو برابر شده است.  آمارهای  گمرک ماداگاسکار حاکی است که این کشور در سال ۲۰۲۴  ماداگاسکار ۱۳٬۳۶۸ تن دانه کاکائو به ارزش حدود ۶۸ میلیون دلار صادر کرده است. مهم‌ترین بازارهای این محصول عبارت بودند از:هلند ۲۱.۱ میلیون دلار، مالزی ۱۰.۹ میلیون دلار، بلژیک ۸.۷ میلیون دلار، اسپانیا ۶.۰ میلیون دلار، هند ۵.۸ میلیون دلار

مزیت نسبی و رقابتی کاکائوی ماداگاسکار

ماداگاسکار اگرچه از نظر حجم تولید، یکی از تولیدکنندگان بزرگ جهان محسوب نمی‌شود، اما جایگاه ویژه‌ای در بازار کاکائوی مرغوب و معطر (Fine or Flavour Cocoa) دارد. طبق آخرین طبقه‌بندی رسمی ICCO، ۱۰۰ درصد صادرات دانه کاکائوی ماداگاسکار در گروه کاکائوی Fine or Flavour قرار دارد. 

ماداگاسکار اکنون به حلقه بسیار انحصاری کشورهایی تعلق دارد که توسط سازمان بین‌المللی کاکائو (ICCO) به عنوان خاستگاه ۱۰۰٪ کاکائوی مرغوب یا طعم‌دار شناخته می‌شوند. این تمایز که به لطف تلاش‌های شورای ملی کاکائو با همکاری ذینفعان این بخش به دست آمده است، تضمین می‌کند که کاکائوی مالاگاسی محصولی با ارزش بالا است که در مقیاس جهانی نادر است، نقطه عطفی استراتژیک را نشان می‌دهد، زیرا کیفیت معطر استثنایی کاکائوی تولید شده عمدتاً در دره سامبیرانو را به رسمیت می‌شناسد.در واقع، به لطف این تمایز، کاکائوی مالاگاسی دیگر نباید صرفاً یک ماده خام در معرض نوسانات قیمت‌های بین‌المللی برای کاکائوی استاندارد در نظر گرفته شود. این محصول صادراتی شاخص مالاگاسی اکنون به عنوان محصولی با ارزش افزوده بالا در نظر گرفته می‌شود. بنابراین، این شناخت بین‌المللی فصل جدیدی را برای این بخش می‌گشاید که ذینفعان آن موافقند که ماداگاسکار، در مواجهه با تولیدکنندگان بزرگ کاکائو مانند ساحل عاج یا غنا، دیگر نمی‌تواند استراتژی خود را صرفاً بر اساس حجم تولید قرار دهد. مزیت رقابتی کاکائوی مالاگاسی در کمیابی، کیفیت و هویت منحصر به فرد آن نهفته است. به طور خلاصه، هدف این است که این تمایز در سراسر زنجیره ارزش به رسمیت شناخته شود تا قیمت‌های پرداختی واقعاً منعکس کننده برتری محصول باشند و نه فقط نوسانات بازار جهانی دانه‌های کاکائوی استاندارد.

از جمله فعالیت‌های تبلیغاتی انجام شده تاکنون، مشارکت ماداگاسکار در مذاکرات بزرگ بین‌المللی کاکائو است. به عنوان مثال، جلسه‌ای که اخیراً در بروکسل برگزار شد، به هیئت ماداگاسکار اجازه داد تا از موضع کشور دفاع کند. به عبارت دیگر، پایداری بخش کاکائو را نمی‌توان به مجموعه‌ای از تعهدات فنی تحمیل شده بر تولیدکنندگان تقلیل داد. این امر باید کاملاً با جبران منصفانه برای زنان و مردانی که هر روز کیفیت استثنایی کاکائوی مالاگاسی را حفظ می‌کنند، همراه باشد. در این مورد، گرگوری رابسون، مدیر اجرایی شورای ملی کاکائو، توضیح داد که "کاکائوی پایدار یک توهم است اگر جبران منصفانه، به عنوان یک اولویت، برای تولیدکنندگانی که این کیفیت استثنایی را روزانه حفظ می‌کنند، تضمین نشود." این بخش همچنین شایسته کار ساختاری قابل توجهی است که به آن امکان دسترسی به بازارهای پرتقاضا، به ویژه در اتحادیه اروپا را می‌دهد.

انتخاب ماداگاسکاربه عنوان رییس شورای بین‌المللی کاکائو

فیلیپ فونتین، معاون شورای ملی کاکائوی ماداگاسکار، برای سال کاکائویی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ به ریاست شورای‌ بین‌المللی کاکائو (ICC)، عالی‌ترین نهاد تصمیم‌گیری سازمان بین‌المللی کاکائو (ICCO)، انتخاب شد. این انتخاب در یکصد و چهاردهمین نشست عادی شورا در آبیجان، پایتخت ساحل عاج  از ۱۴ تا ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ انجام شد. بر اساس اطلاعات رسمی ICCO، فونتین پیش‌تر نیز در سال کاکائویی ۲۰۲۴–۲۰۲۵ نایب‌رئیس شورا بود.

از سوی دیگر، توافق بین‌المللی کاکائو ۲۰۲۶ نیز چارچوب جدیدی برای همکاری جهانی در این بخش ایجاد کرده است. این توافق در فوریه ۲۰۲۶ تصویب شد و از جمله بر درآمد معیشتی تولیدکنندگان، توسعه فرآوری در کشورهای تولیدکننده و پایداری اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تأکید دارد. متن توافق، ورود قطعی آن به اجرا را منوط به تحقق شرایط تعیین‌شده در ماده ۵۸ کرده است.

اهمیت ریاست ماداگاسکار بر شورای بین‌المللی کاکائو (ICCO)، تنها در کسب یک جایگاه مدیریتی بین‌المللی خلاصه نمی‌شود؛ مسئله اصلی، تبدیل اعتبار کاکائوی مرغوب این کشور به ارزش افزوده بیشتر، بازارهای صادراتی پایدارتر و درآمد بالاتر برای تولیدکنندگان است. اهمیت این جایگاه در آن است که ارزش صادرات کاکائوی ماداگاسکار بیش از آنکه صرفاً به حجم تولید وابسته باشد، به کیفیت، منشأ محصول، فرآوری، قابلیت ردیابی و بازارهای تخصصی کاکائوی ممتاز مرتبط است.