ژاپن در تنگنای امنیت انرژی؛ از شوک هرمز تا کاهش وابستگی به روسیه

ژاپن به‌عنوان کشوری جزیره‌ای با منابع طبیعی محدود، دهه‌هاست برای ایجاد تعادل در سبد انرژی خود با دشواری روبه‌روست و همچنان وابستگی زیادی به واردات انرژی، به‌ویژه از خاورمیانه، دارد. اختلال در جریان نفت از تنگه هرمز در مارس ۲۰۲۶، بار دیگر این آسیب‌پذیری را آشکار کرد. ژاپن برای تأمین نیازهای فوری خود به ذخایر راهبردی متوسل شد، به دنبال منابع جایگزین نفت خام و گاز طبیعی رفت و واردات از ایالات متحده را افزایش داد. با این حال، تجربه این بحران نشان داد که کاهش قابل‌توجه وابستگی ژاپن به خاورمیانه در کوتاه‌مدت با محدودیت‌های جدی روبه‌روست. هم‌زمان، ژاپن با چالش دیگری در حوزه امنیت انرژی مواجه است: وابستگی به LNG روسیه، به‌ویژه از پروژه ساخالین-۲. فشارهای آمریکا برای کاهش خرید انرژی از روسیه، در کنار اختلافات سیاسی و ارضی میان توکیو و مسکو، آینده این وابستگی را پیچیده‌تر کرده است. در چنین شرایطی، مسئله امنیت انرژی ژاپن دیگر صرفاً به تأمین حجم کافی نفت و گاز محدود نمی‌شود، بلکه به مجموعه‌ای از عوامل شامل تنوع منابع، امنیت مسیرهای انتقال، ظرفیت پالایشگاهی، قراردادهای بلندمدت، ذخایر راهبردی و روابط ژئوپلیتیکی وابسته است.

 هم‌زمان، ژاپن با چالش دیگری در حوزه امنیت انرژی مواجه است: وابستگی به LNG روسیه، به‌ویژه از پروژه ساخالین-۲. فشارهای آمریکا برای کاهش خرید انرژی از روسیه، در کنار اختلافات سیاسی و ارضی میان توکیو و مسکو، آینده این وابستگی را پیچیده‌تر کرده است. در چنین شرایطی، مسئله امنیت انرژی ژاپن دیگر صرفاً به تأمین حجم کافی نفت و گاز محدود نمی‌شود، بلکه به مجموعه‌ای از عوامل شامل تنوع منابع، امنیت مسیرهای انتقال، ظرفیت پالایشگاهی، قراردادهای بلندمدت، ذخایر راهبردی و روابط ژئوپلیتیکی وابسته است.

شوک هرمز و واکنش دولت ژاپن

ژاپن در میان اعضای گروه هفت پایین‌ترین سطح خودکفایی انرژی را دارد و به‌شدت به واردات نفت وابسته است. در سال ۲۰۲۵ حدود ۸۵ درصد انرژی مورد نیاز این کشور از خارج تأمین می‌شد و سوخت‌های فسیلی حدود ۸۰ درصد سبد انرژی ژاپن را تشکیل می‌دادند .اختلال در جریان نفت از تنگه هرمز در مارس ۲۰۲۶ فشار قابل‌توجهی بر بازار انرژی ژاپن وارد کرد. در پی این بحران، قیمت بنزین در ژاپن حدود ۲۰ درصد افزایش یافت و از میانگین ۱۵۷ ین در هر لیتر به حدود ۱۹۰ ین رسید. دولت ژاپن در واکنش، برنامه اضطراری مهار قیمت سوخت را اجرا کرد و با پرداخت به پالایشگاه‌ها و واردکنندگان سوخت تلاش کرد میانگین قیمت بنزین را در حدود ۱۷۰ ین در هر لیتر نگه دارد. کابینه ژاپن برای این منظور ۷۹۴.۸ میلیارد ین بودجه اضطراری اختصاص داد و ۲.۵ تریلیون ین دیگر نیز به‌عنوان ذخیره برای استفاده در صورت نیاز در نظر گرفت. هم‌زمان، دولت دسترسی به ذخایر راهبردی نفت را افزایش داد. این ذخایر معادل حدود ۱۰۷ روز مصرف نفت بود. در مرحله نخست، حدود ۸.۵ میلیون کیلولیتر از ذخایر ملی آزاد شد که تقریباً معادل یک ماه مصرف بود. در مرحله دوم نیز مقدار دیگری معادل حدود ۲۰ روز مصرف آزاد شد. دولت همچنین الزام ذخیره‌سازی بخش خصوصی را از ۷۰ روز به ۵۵ روز کاهش داد. این اقدامات به کنترل قیمت‌های داخلی کمک کرد، اما ذخایر راهبردی راه‌حل دائمی محسوب نمی‌شوند. ژاپن برای جلوگیری از کاهش بیش از حد ذخایر خود همچنان به واردات نفت نیاز دارد. واردات نفت ژاپن در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۳ درصد کاهش یافت.

دولت همچنین واردکنندگان را به یافتن منابعی سوق داد که نیازمند عبور از تنگه هرمز نباشند؛ از جمله نفت عربستان سعودی که از مسیر دریای سرخ منتقل می‌شود، نفت امارات متحده عربی که خارج از تنگه قرار دارد و واردات بیشتر از ایالات متحده، از جمله آلاسکا. با این حال، بخش قابل‌توجهی از این خریدها از طریق قراردادهای اضطراری و بازار نقدی انجام شده و هزینه‌ها را بالا نگه داشته است.

دشواری ساختاری تنوع‌بخشی به نفت

ژاپن پیش از بحران اخیر نیز سابقه طولانی در تلاش برای تنوع‌بخشی به منابع انرژی داشت. شوک‌های نفتی سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۹ این کشور را به سمت منابع جایگزین سوق دادند. ژاپن در سال ۱۹۷۳ حدود ۷۶ درصد نفت خود را از خاورمیانه وارد می‌کرد و این رقم در اواخر دهه ۱۹۸۰ به حدود ۶۸ درصد کاهش یافت. با این حال، در پایان سال ۲۰۲۵ سهم خاورمیانه از واردات نفت ژاپن به ۹۴ درصد رسید. طبق آمار رسمی تجارت، ژاپن در ماه ژوئن توانست حدود ۷۷ درصد از میزان معمول واردات نفت خود را تأمین کند، اما با هزینه‌ای بسیار بالاتر از شرایط عادی. تنوع‌بخشی به منابع نفتی تنها با پیدا کردن فروشندگان جدید امکان‌پذیر نیست. هزینه حمل‌ونقل، ویژگی پالایشگاه‌ها، تفاوت کیفیت نفت خام مناطق مختلف و تفاوت اولویت‌های دولت و سرمایه‌گذاران، همگی در این فرآیند نقش دارند. برای نمونه، انتقال نفت از ساحل خلیج آمریکا به ژاپن حدود دو ماه زمان می‌برد، در حالی که انتقال نفت از خاورمیانه حدود سه هفته طول می‌کشد.

از سوی دیگر، بخش عمده پالایشگاه‌های ژاپن در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ برای فرآوری نفت خاورمیانه ساخته شده‌اند و بسیاری از آنها برای پردازش بهینه انواع دیگر نفت خام به بازطراحی نیاز دارند. بازطراحی پالایشگاه‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری اولیه قابل‌توجه است؛ موضوعی که با توجه به پیش‌بینی کاهش تقاضای نفت در ژاپن، پیچیدگی بیشتری پیدا می‌کند. بنابراین، تنوع‌بخشی به منابع نفتی برای ژاپن تنها یک مسئله موقت ناشی از بحران هرمز نیست و دارای ابعاد ساختاری است.

اهمیت نفت فراتر از حمل‌ونقل

نیاز ژاپن به نفت تنها به حمل‌ونقل محدود نمی‌شود. صنایع پایین‌دستی به محصولات پالایشی وابسته‌اند و حتی در صورت برقی‌شدن حمل‌ونقل، نفت همچنان در کشاورزی، گرمایش و صنعت مصرف خواهد شد. محصولات جانبی نفت نیز در صنایع پتروشیمی‌کاربرد گسترده‌ای دارند و در تولید تجهیزات پزشکی، مصالح ساختمانی، بسته‌بندی پلاستیکی و جوهر مورد استفاده قرار می‌گیرند. در نتیجه، کاهش مصرف نفت در بخش حمل‌ونقل به معنای حذف کامل نیاز اقتصاد ژاپن به نفت نیست. ذخیره‌سازی نیز راه‌حلی کوتاه‌مدت است. نفت خام مناطق مختلف نیازمند روش‌های متفاوت ذخیره‌سازی است و محصولات پالایش‌شده نیز سریع‌تر از نفت خام کیفیت خود را از دست می‌دهند. بنابراین افزایش ذخایر یا طولانی‌تر کردن دوره ذخیره‌سازی اجباری، به‌تنهایی مشکلات بلندمدت امنیت نفت ژاپن را حل نمی‌کند.

افزایش نقش آمریکا در امنیت انرژی ژاپن

در چنین شرایطی، ایالات متحده به یکی از منابع مهم تنوع‌بخشی انرژی ژاپن تبدیل شده است. ژاپن از سال ۲۰۱۹ بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار خارجی مستقیم در آمریکا بوده و شرکت‌های ژاپنی طی دو سال گذشته سرمایه‌گذاری و قراردادهای بیشتری در بخش انرژی آمریکا انجام داده‌اند. توکیو و واشنگتن همچنین بر افزایش سرمایه‌گذاری ژاپن در زیرساخت‌های انرژی آمریکا و افزایش خرید نفت و گاز طبیعی از این کشور توافق کرده‌اند. در سپتامبر ۲۰۲۵ اعلام شد که ژاپن به خرید بلندمدت انرژی از آمریکا به ارزش ۷ میلیارد دلار در سال متعهد شده است. شرکت‌های ژاپنی تنها به نفت محدود نشده‌اند. شرکت‌هایی مانند JERA و Mitsubishi در پروژه‌های نفت خام و LNG سرمایه‌گذاری کرده‌اند و JERA، Kyushu Electric Power، Mitsui و Tokyo Gas نیز قراردادهای بلندمدت خرید LNG منعقد کرده‌اند.

JERA در پروژه گاز شیل Haynesville در لوئیزیانا سرمایه‌گذاری کرده و قراردادهای بلندمدت خرید LNG با NextDecade و Sempra نیز امضا کرده است. در کنار این موارد، شرکت‌های ژاپنی در پروژه‌های انرژی دیگری در آمریکا، از جمله پروژه‌های گاز طبیعی، نفت خام و انرژی هسته‌ای، مشارکت دارند. بخش عمده پروژه‌های مرتبط با توافق سرمایه‌گذاری ۵۵۰ میلیارد دلاری آمریکا و ژاپن که در ژوئیه ۲۰۲۵ اعلام شد نیز به حوزه انرژی مربوط می‌شود.

با وجود افزایش واردات و سرمایه‌گذاری ژاپن در آمریکا، این مسیر نیز محدودیت‌هایی دارد. انتقال نفت از خلیج آمریکا به ژاپن حدود دو ماه زمان می‌برد، در حالی که مسیر خاورمیانه کوتاه‌تر است. از سوی دیگر، شرکت‌های ژاپنی برای سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت به ثبات و قابلیت پیش‌بینی بازار انرژی نیاز دارند. تغییر سیاست انرژی دولت‌های مختلف آمریکا می‌تواند بر محاسبات بلندمدت شرکت‌های ژاپنی تأثیر بگذارد. سیاست آمریکا در قبال واردات انرژی روسیه نیز برای ژاپن اهمیت دارد. یک طرح پیشنهادی در کنگره آمریکا می‌تواند تعرفه‌هایی تا سقف ۱۰۰ درصد بر کالاهای وارداتی از کشورهایی اعمال کند که در میان پنج واردکننده بزرگ نفت خام یا گاز طبیعی روسیه قرار دارند. ژاپن طی سال‌های گذشته واردات نفت روسیه را کاهش داده، اما همچنان حدود ۹ درصد LNG خود را از روسیه، از جمله از طریق سرمایه‌گذاری در پروژه ساخالین-۲، تأمین می‌کند.

وابستگی ژاپن به LNG روسیه

LNG حدود ۳۰ درصد تولید برق ژاپن را تأمین می‌کند و بیش از ۹۷ درصد LNG مورد نیاز این کشور وارداتی است. ژاپن سالانه حدود ۵ میلیون تن LNG از روسیه خریداری می‌کند که معادل حدود ۹ درصد کل واردات LNG این کشور است. بخش مهمی از این واردات به پروژه ساخالین-۲ مربوط می‌شود. یکی از مزیت‌های مهم ساخالین، نزدیکی جغرافیایی آن به ژاپن است. محموله‌های LNG از ساخالین در حدود دو تا سه روز به ژاپن می‌رسند، در حالی که این زمان برای LNG استرالیا حدود هفت روز و برای LNG آمریکا از ساحل خلیج مکزیک حدود ۲۰ تا ۴۰ روز است. به همین دلیل، جایگزینی LNG روسیه صرفاً مسئله پیدا کردن یک فروشنده جدید نیست؛ هزینه حمل‌ونقل و ساختار قراردادهای بلندمدت نیز در این تصمیم اهمیت دارد. در ژوئن ۲۰۲۶، معافیت ژاپن برای خرید LNG روسیه تا پایان سال ۲۰۲۶ تمدید شد. این پنجمین تمدید از زمان اعمال محدودیت‌ها در سال ۲۰۲۲ بود. در عین حال، آینده این معافیت‌ها قطعی نیست و تغییر سیاست آمریکا می‌تواند بر شرایط واردات انرژی روسیه تأثیر بگذارد. برای ژاپن، مسئله از یک سو به هماهنگی با آمریکا و کاهش وابستگی به انرژی روسیه مربوط می‌شود و از سوی دیگر به حفظ عرضه انرژی و جلوگیری از افزایش هزینه‌های انرژی ارتباط دارد.

ساخالین-۲ و اختلافات ژاپن و روسیه

مسئله انرژی روسیه با روابط سیاسی و اختلاف ارضی ژاپن و روسیه نیز پیوند خورده است. در اوت ۲۰۲۶، ولادیمیر پوتین به یکی از چهار جزیره مورد مناقشه کوریل که تحت کنترل روسیه قرار دارد سفر کرد. ژاپن این جزایر را «اشغال‌شده غیرقانونی» می‌داند و اختلاف بر سر آنها همچنان یکی از مسائل اصلی روابط دو کشور است. دولت تاکائیچی این سفر را «کاملاً غیرقابل قبول» توصیف کرد و اعلام کرد که امکان اعمال تحریم‌های اقتصادی و اقدامات متقابل بیشتر را بررسی خواهد کرد. با این حال، نگرانی‌های مربوط به انرژی نیز در تصمیم‌گیری درباره آینده واردات از ساخالین-۲ اهمیت دارد. این مسئله با سیاست دولت شینزو آبه در قبال روسیه نیز ارتباط دارد. دولت آبه تلاش کرده بود از طریق افزایش تعامل اقتصادی با مسکو، از جمله سرمایه‌گذاری شرکت‌های ژاپنی در پروژه‌های انرژی و زیرساختی روسیه، روابط دو کشور را توسعه دهد. شرکت‌های ژاپنی نیز در ساخالین-۱ و ساخالین-۲ سهام به دست آوردند. این سرمایه‌گذاری‌ها در طول زمان موجب ایجاد وابستگی‌هایی شده‌اند که بر دامنه انتخاب‌های توکیو در زمینه انرژی روسیه تأثیر می‌گذارند. قراردادهای ساخالین-۲ و افق ۲۰۲۸ تا ۲۰۳۳ یکی از مسائل مهم پیش‌روی ژاپن، پایان تدریجی قراردادهای LNG ساخالین-۲ است. بخش عمده این قراردادها قرار است بین سال‌های ۲۰۲۸ تا ۲۰۳۳ منقضی شوند. خریداران ژاپنی قراردادهای بلندمدت را برای کاهش نوسانات بازار نقدی ترجیح می‌دهند. بنابراین، جایگزینی LNG روسیه مستلزم برنامه‌ریزی قبلی و مذاکره با تأمین‌کنندگان جدید خواهد بود.

ژاپن می‌تواند به سمت استرالیا یا آمریکا حرکت کند، اما هر دو گزینه با محدودیت‌هایی مواجه‌اند. تولید گاز استرالیا با محدودیت رشد مواجه است و LNG آمریکا نیز با محدودیت‌ها و هزینه‌های مسیر حمل روبه‌روست. در این میان، کانادا در حال تبدیل‌شدن به یک صادرکننده مهم LNG است و ظرفیت‌های جدید آن در فاصله ۲۰۲۸ تا ۲۰۳۲ وارد بازار خواهد شد. LNG کانادا که از ساحل اقیانوس آرام بارگیری می‌شود، می‌تواند در مسیری حدود ۱۰ روزه و بدون عبور از برخی گلوگاه‌های دریایی به ژاپن برسد. با این حال، منابع جایگزین از نظر هزینه و دسترسی لزوماً شرایطی مشابه LNG روسیه ندارند.

همکاری ژاپن و مالزی برای شرایط اضطراری LNG

در کنار تلاش برای تأمین منابع بلندمدت، ژاپن در سپتامبر ۲۰۲۶ یک چارچوب جدید برای تأمین LNG در شرایط اضطراری ایجاد کرد. در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶، سازمان ژاپنی فلزات و امنیت انرژی و شرکت PETRONAS LNG مالزی بر سر چارچوب همکاری برای تضمین عرضه پایدار LNG در شرایط اضطراری توافق کردند. این توافق در جریان کنفرانس LNG Producer and Consumer Conference 2026 در توکیو اعلام شد. این چارچوب برای تأمین LNG ژاپن در شرایطی طراحی شده است که احتمال اختلال در عرضه پایدار برق و گاز وجود داشته باشد. این همکاری در قالب یک Master Sales and Purchase Agreement انجام شده و چارچوبی انعطاف‌پذیر برای تأمین LNG در شرایط اضطراری ایجاد می‌کند، با در نظر گرفتن نیازهای عرضه داخلی مالزی. این همکاری بر تفاهم‌نامه‌های قبلی دو طرف درباره ترتیبات راهبردی LNG بنا شده است.

امنیت انرژی و مسیرهای دریایی

شوک هرمز اهمیت مسیرهای دریایی را برای امنیت انرژی ژاپن برجسته کرده است. ژاپن به‌عنوان یک کشور دریایی نسبت به اختلال در خطوط کشتیرانی حساس است. علاوه بر تنگه هرمز، بخش مهمی از واردات این کشور از مسیرهایی مانند تنگه مالاکا، دریای چین جنوبی و تنگه تایوان عبور می‌کند. مسدودشدن یا اعمال محدودیت بر این گلوگاه‌ها می‌تواند در کوتاه‌مدت موجب افزایش قیمت کالاها و در بلندمدت باعث اختلال در زنجیره‌های تأمین شود. در همین راستا، خط لوله West–East امارات متحده عربی یکی از مسیرهایی است که امکان انتقال نفت بدون عبور از تنگه هرمز را فراهم می‌کند. این خط لوله ابوظبی را به فجیره در ساحل دریای عمان متصل می‌کند و ظرفیت انتقال حدود ۱.۲ تا ۱.۵ میلیون بشکه نفت خام در روز را دارد. پس از انتقال نفت از این مسیر، نفتکش‌ها می‌توانند آن را به ژاپن یا کره جنوبی منتقل کنند.

برای کاهش آسیب‌پذیری انرژی، چند مسیر در برابر ژاپن قرار دارد. نخست، ادامه تنوع‌بخشی به منابع انرژی و افزایش واردات از آمریکا، به‌ویژه از سواحل خلیج آمریکا و آلاسکا، در کنار استفاده از منابع آمریکای شمالی و جنوبی مانند کانادا و برزیل. دوم، اصلاح پالایشگاه‌های ژاپن برای پردازش انواع مختلف نفت خام. سرمایه‌گذاری اولیه در این زمینه می‌تواند امکان استفاده از منابع جدید را افزایش دهد. سوم، تقویت گفت‌وگوی سطح بالا میان ژاپن و آمریکا درباره امنیت انرژی. چهارم، همکاری با سایر کشورهای آسیایی برای توسعه پروژه‌هایی که بتوانند گلوگاه‌های دریایی موجود را دور بزنند. این اقدامات در کنار توسعه قراردادهای بلندمدتLNG، ایجاد سازوکارهای اضطراری برای تأمین گاز و سرمایه‌گذاری در منابع جدید، بخشی از گزینه‌هایی هستند که در برابر ژاپن قرار دارند.

منابع

https://www.hudson.org/energy/hormuz-shock-japans-energy-security-under-strain

-iku-tsujihiro-riley-walters?utm_source=chatgpt.com

https://thediplomat.com/2026/09/japan-faces-hard-choices-in-weaning-off-russian-energy/

https://www.jogmec.go.jp/english/news/release/release_00455.html?utm_source=chatgpt.com