«ازبکستان و معادن «روی» افغانستان»
ازبکستان طی سالهای اخیر رویکردی عملگرایانه در قبال افغانستان داشته است؛ تجارت با افغانستان را افزایش داده، توسعه بندر حیرتان را دنبال کرده، پروژه راهآهن ترانسافغان را پیگیری نموده و در ایجاد منطقه ویژه اقتصادی نزدیک حیرتان نیز مشارکت داشته است. از اینرو به نظر میرسد سرمایهگذاری50 میلیون دلاری تاشکند برای احداث یک کارخانه فراوری «روی» در شهرک بندری حیرتان در راستای سیاست کلی ازبکستان در قبال افغانستان بوده و در آیندهای نزدیک عملیاتی شود.
در پی سفر اخیر جمشید خواجهیف؛ معاون نخستوزیر ازبکستان، در رأس هیأتی متشکل از مقامهای دولتی و فعالان بخش خصوصی به کابل بر گسترش همکاریهای اقتصادی، ترانزیتی و سرمایهگذاری میان دو کشور تأکید مضاعف صورت گرفت و در جریان آن تاشکند آمادگی خود را برای سرمایهگذاری ۵۰ میلیون دلاری در احداث یک کارخانه فرآوری سنگ روی (زینک) در شهرک بندری حیرتان اعلام کرد؛ طرحی که در صورت اجرا، میتواند نخستین سرمایهگذاری خارجی قابل توجه در حوزه فرآوری روی در افغانستان و نقطه آغاز شکلگیری بخشی از زنجیره ارزش این صنعت در داخل کشور باشد. این پیشنهاد، در نگاه اول یک پروژه صنعتی به نظر میرسد، اما در واقع بخشی از راهبرد گستردهتر ازبکستان برای تعمیق حضور اقتصادی در افغانستان، بهرهگیری از ظرفیتهای معدنی این کشور و تقویت جایگاه بندر حیرتان بهعنوان دروازه اصلی اتصال افغانستان به آسیای مرکزی است.
افغانستان از نظر منابع روی و سرب یکی از کشورهای دارای پتانسیل قابل توجه در آسیای مرکزی و جنوبی محسوب میشود، اما برخلاف ذخایر بزرگی مانند مس عینک یا آهن حاجیگک، معادن روی این کشور هنوز بهطور گسترده توسعه نیافتهاند. بیشتر ذخایر روی افغانستان به صورت کانسارهای مشترک سرب-روی هستند و در بسیاری از آنها مقادیر قابل توجهی نقره نیز وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از؛
- معدن دره نور واقع در استان ننگرهار؛ مشهورترین معدن سرب و روی افغانستان است که استخراج سنتی آن سابقه چند صد ساله دارد و عیار نمونههای معدنی آن در برخی نقاط بسیار بالا گزارش شده و از بهترین ذخایر روی کشور محسوب میشود؛
- معدن بیبی گوهر در 82 کیلومتری شهر قندهار قرار دارد و از مهمترین ذخایر سرب و روی افغانستان میباشد؛
- معدن نعلبندان واقع در استان غوز نیز از ذخایر لایهای سرب و روی بالایی برخوردار است؛
- معدن سرب و روی یکاولنگ در استان بامیان، مهمترین پروژه فعال این بخش در افغانستان به شمار میرود که بهمن ماه 1403 از مرحله اکتشاف به بهرهبرداری وارد شد. این مجموعه شامل پنج بلوک معدنی در بخشداری یکاولنگ است که قرارداد استخراج آنها با شرکتهای داخلی افغان جرمن، الحرمین، گاما ایگل، قندهار خوگیانی و موسی سلطان امضا شده است. ارزش این قراردادها حدود 8/1 میلیارد افغانی برآورد شده و محدودهای نزدیک به 9/3 کیلومتر مربع را در بر میگیرد. وزارت معادن افغانستان اولین محموله ۲۰ هزار تنی روی استخراجشده از یکاولنگ را از طریق مزایده، به ارزش ۸ میلیون دلار، به یک شرکت داخلی واگذار کرد؛ شرکتی که اعلام کرد مواد معدنی را برای فرآوری اولیه به ایران و سپس از طریق ترکیه به بازارهای اروپا صادر خواهد کرد. به دلیل آغاز استخراج عملی، موقعیت نسبتاً مناسب جغرافیایی در مرکز کشور و دسترسی زمینی به محور سمنگان _ بلخ _ حیرتان، این معادن محتملترین منبع تأمین خوراک کارخانه فرآوری روی پیشنهادی ازبکستان در بندر حیرتان خواهد بود. در مقابل، ذخایر مهمی مانند دره نور، بیبی گوهر و نعلبندان همچنان بیشتر بهعنوان ذخایر راهبردی شناخته میشوند و هنوز به مرحله بهرهبرداری صنعتی گسترده نرسیدهاند.
همانطور که بیان شد؛ افغانستان دارای ذخایر قابل توجه سرب و روی است که بخش عمده آنها هنوز بهطور صنعتی توسعه نیافته و این فرصت را در اختیار تاشکند قرار میدهد تا به منابع معدنی نزدیک، ارزان و بلندمدت دسترسی پیدا کند. از سوی دیگر، احداث کارخانه فرآوری در بندر حیرتان، با بهرهگیری از اتصال ریلی، برق و زیرساختهای مرزی، به ازبکستان امکان میدهد بخشی از زنجیره ارزش این مواد معدنی را در مجاورت مرز خود شکل داده و سپس محصولات فرآوریشده را به صنایع ذوب و تولید فلزات خود یا بازارهای منطقهای منتقل کند. این سرمایهگذاری همچنین در راستای سیاست ازبکستان برای گسترش نفوذ اقتصادی در افغانستان، تقویت کریدورهای تجاری شمال– جنوب و رقابت با دیگر بازیگران منطقهای برای حضور در بخش معادن افغانستان قرار دارد؛ از این رو، پروژه کارخانه فرآوری روی در حیرتان را میتوان نه یک سرمایهگذاری منفرد، بلکه بخشی از راهبرد بلندمدت تاشکند برای پیوند دادن اقتصاد افغانستان به شبکههای صنعتی و لجستیکی آسیای مرکزی دانست.
اهمیت سرمایه گذاری در بخش معادن افغانستان برای تاشکند
کمبود زیرساختهای حمل و نقل و انرژی، محدود بودن اکتشافات مدرن، نیاز به سرمایهگذاری خارجی و مسائل امنیتی در برخی مناطق [بدخشان] از موانع اصلی بهرهبرداری از معادن افغانستان است که فقدان کارخانههای ذوب و فرآوری در داخل نیز باعث میشود ارزش افزوده اصلی چنین ثروتی در خارج از افغانستان ایجاد شود. از جانب دیگر معادن افغانستان برای ازبکستان از چند جهت اهمیت راهبردی دارند؛
- افغانستان دارای ذخایر غنی و تا حد زیادی توسعهنیافتهای از فلزات پایه و راهبردی مانند مس، آهن، سرب، روی و عناصر کمیاب است که میتواند نیاز بلندمدت صنایع معدنی و فلزی ازبکستان را تأمین کند؛
- نزدیکی جغرافیایی، اتصال ریلی از طریق بندر حیرتان و هزینه پایین حملونقل، دسترسی به این منابع را نسبت به واردات از بازارهای دوردست اقتصادیتر میسازد؛
- سرمایهگذاری در معادن افغانستان به ازبکستان امکان میدهد زنجیره ارزش صنایع معدنی خود را گسترش داده، خوراک کارخانههای فرآوری و ذوب را تضمین و صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر را افزایش دهد و افزون بر این؛
- حضور در بخش معادن افغانستان جایگاه ازبکستان را بهعنوان یک کانون صنعتی و ترانزیتی در آسیای مرکزی تقویت کرده و نفوذ اقتصادی این کشور را در افغانستان افزایش میدهد؛ موضوعی که در رقابت با بازیگران منطقهای مانند چین، ایران و پاکستان نیز برای تاشکند اهمیت ویژهای دارد.
اما انتخاب بندر حیرتان اتفاقی نیست. حیرتان مهمترین دروازه زمینی افغانستان به آسیای مرکزی است و دارای
- اتصال مستقیم ریلی به ازبکستان؛
- زیرساختهای گمرکی؛
- دسترسی به برق وارداتی از ازبکستان و
- هزینه حملونقل پایینتر نسبت به بسیاری از نقاط افغانستان است.
بنابراین از نگاه ازبکها، احداث کارخانه در حیرتان بسیار اقتصادیتر از انتقال سنگ معدن به داخل ازبکستان یا احداث کارخانه در مناطق دورافتاده معدنی است. در همینراستا تاشکند در سالهای اخیر بهطور گسترده در توسعه صنایع معدنی و فلزات راهبردی سرمایهگذاری کرده و تلاش میکند بهجای صادرات مواد اولیه، زنجیرههای فرآوری و تولید را گسترش دهد. رصد اقدامات تجاری و اقتصادی تاشکند حاکی از آن است که ازبکستان، بدون شناسایی رسمی حکومت طالبان، همکاری اقتصادی با کابل را گسترش میدهد و در صورت موفقیت پروژه فوق الذکر احتمال دارد سرمایهگذاریهای بعدی خود را در حوزههای مس، آهن، زغالسنگ، سیمان و حتی عناصر کمیاب افغانستان توسعه دهد.