تحلیل سردبیری کوبا نوتیسیاس۳۶۰: ثروتمندان جدید در کوبا: نخبگان اقتصادی جدید چگونه ظهور کردند؟

برای دهه‌ها، صحبت از ثروت‌های کلان در کوبا غیرمعمول بود. مدل اقتصادی دولتی، توسعه شرکت‌های خصوصی را محدود می‌کرد و نابرابری‌های ثروت قابل مشاهده در بین اکثر شهروندان نسبتاً کم بود. داشتن یک ماشین مدرن، یک خانه کاملاً بازسازی شده یا یک کسب و کار با شعب متعدد، استثنا بود. با این حال این چشم‌انداز در سال‌های اخیر به سرعت تغییر کرده است. امروزه، دیگر یافتن سوپرمارکت‌های خصوصی با محصولات وارداتی، رستوران‌ها یا کافه‌های مجلل، شرکت‌های ساختمانی، مشاغل وارداتی یا کارآفرینانی که میلیون‌ها پزو در سال جابجا می‌کنند، غیرمعمول نیست. در عین حال، خودروهای لوکس، خانه‌های بازسازی شده با استانداردهای بین‌المللی و مؤسساتی که منحصراً با ارز خارجی می‌فروشند نیز به طور فزاینده‌ای رایج شده‌اند. ظهور این واقعیت جدید، یک سوال رایج در بین کوبایی‌ها ایجاد کرده است: ثروتمندان جدید کوبا چه کسانی هستند و این نخبگان اقتصادی جدید چگونه ظهور کردند؟

وقتی کوبا شروع به تغییر کرد...

به وجود آمدن این طبقه جدید تجاری یک شبه اتفاق نیفتاد. پس از گسترش بخش خوداشتغالی در دهه گذشته و به ویژه با مجوز گرفتن بنگاه‌های خرد، کوچک و متوسط (MSMEs) از سال 2021، بخش خصوصی شروع به اشغال فضای بسیار بزرگتری در اقتصاد ملی کرد. طبق داده‌های رسمی، از آن زمان تاکنون هزاران MSME در بخش‌های متنوعی مانند آشپزی، ساخت و ساز، فناوری اطلاعات، لجستیک، تولید مواد غذایی، تجارت عمده فروشی و خرده فروشی و خدمات حرفه‌ای تأیید شده‌اند. اصلاحات اقتصادی اخیر اعلام شده توسط دولت همچنین به بازگشایی بیشتر برای برخی فعالیت‌های خصوصی، از جمله امکان توسعه رستوران‌های زنجیره‌ای، کافه‌ها و سایر مشاغل با حضور ملی و همچنین گسترش دامنه سرمایه‌گذاری خارجی و مشارکت بخش غیردولتی اشاره می‌کنند.

اگرچه نفوذ دولت همچنان در اقتصاد کوبا تعیین‌کننده است، اما سناریوی فعلی با آنچه که تنها ده سال پیش بود، بسیار متفاوت است. یکی از بارزترین ویژگی‌های این نخبگان اقتصادی جدید، صاحبان شرکت‌های خرد، کوچک و متوسط (MSME) هستند. بسیاری از آنها با کسب‌وکارهای کوچک خانوادگی شروع کردند و با بهره‌گیری از تغییرات نظارتی، توانستند فعالیت‌های خود را گسترش دهند. امروزه، برخی از آنها چندین شرکت را مدیریت می‌کنند، ده‌ها کارگر استخدام می‌کنند و روابط تجاری خود را با تأمین‌کنندگان بین‌المللی حفظ می‌کنند.

برخی از شرکت‌های خصوصی مواد غذایی، مصالح ساختمانی، تجهیزات تکنولوژیکی، لوازم خانگی، موتورسیکلت‌های برقی و پنل‌های خورشیدی را وارد می‌کنند - محصولاتی که تقاضای آنها در بحبوحه بحران اقتصادی به طور قابل توجهی افزایش یافته است. سوپرمارکت‌های خصوصی نیز ظهور کرده‌اند و کالاهایی از کشورهایی مانند پاناما، مکزیک، اسپانیا، ترکیه و چین را می فروشند. چیزی که تا چند سال پیش عملاً در بازار کوبا وجود نداشت.

واردات به یکی از سودآورترین فعالیت‌های اقتصادی برای برخی کارآفرینان تبدیل شده است. بسیاری از مشاغل خصوصی فروشگاه‌های خود را با خریدهای انجام شده در بازارهای بین‌المللی پر می‌کنند و قفسه‌های آنها اکنون محصولاتی را نشان می‌دهد که سال‌ها در کوبا به سختی یافت می‌شدند. تقاضا همچنان بالا است، که ناشی از کمبودهایی است که بر مشاغل دولتی تأثیر می‌گذارد و مصرف‌کنندگانی که مایل به پرداخت قیمت‌های بالاتر برای دسترسی به کالاهای خاص هستند.

بخشی از این تحولات به حواله‌های خانوادگی بر می‌گردند. سال‌هاست که پول ارسالی از ایالات متحده، اسپانیا و سایر کشورها، اقتصاد هزاران خانوار کوبایی را حفظ کرده است. در برخی موارد، این سرمایه، کسب و کارهای کوچکی را نیز تأمین مالی کرده است که بعداً به شرکت‌های تأسیس‌شده تبدیل شده‌اند. همه کارآفرینان جدید از صفر شروع نکرده‌اند و همه آنها سرمایه‌گذاری‌های بزرگی دریافت نکرده‌اند، اما بسیاری از کارشناسان موافقند که جریان حواله‌ها یکی از عواملی بوده است که توسعه بخشی از بخش خصوصی را تسهیل کرده است. علاوه بر این، بسیاری از کوبایی‌های ساکن خارج از کشور به طور غیرمستقیم به عنوان شریک، سرمایه‌گذار یا تأمین‌کننده مشاغل تأسیس‌شده در جزیره مشارکت دارند.

یکی دیگر از پدیده‌های نسبتاً جدید، رشد اقتصاد دیجیتال است. تولیدکنندگان محتوا، یوتیوبرها، تیک‌تاک‌بازها و اینفلوئنسرهای کوبایی از طریق تبلیغات، همکاری‌های تجاری و تولید محتوا برای پلتفرم‌های بین‌المللی، جریان‌های درآمدی جدیدی پیدا کرده‌اند. اگرچه آنها در مقایسه با سایر بخش‌های اقتصادی، گروه نسبتاً کوچکی را تشکیل می‌دهند، اما بخشی از واقعیت جدیدی هستند که در آن اینترنت نیز می‌تواند به منبع درآمد تبدیل شود.

شیوه‌ای جدید برای مصرف محصولات و خدمات

ظهور این نخبگان جدید، چشم‌انداز شهری را نیز تغییر داده است. کافی است بگوییم که امروزه رستوران‌هایی با غذاهای درجه یک، کافه‌های مخصوص، سوپرمارکت‌های خصوصی، مغازه‌ها و خانه‌های کاملاً بازسازی‌شده وجود دارند که با وخامت قابل مشاهده بخش عمده‌ای از مسکن کوبا، تضاد شدیدی دارند. خودروهای مدرن که زمانی بسیار نادر بودند، در مناطق خاصی از کشور، به ویژه در هاوانا، به طور فزاینده‌ای رایج شده‌اند. برای بسیاری از کوبایی‌ها، این تصاویر نماد تولد طبقه جدیدی با قدرت خرید بسیار فراتر از میانگین ملی است.

در بحبوحه این رشد بخش خصوصی، واقعیت بسیار متفاوتی برای بخش بزرگی از جمعیت وجود دارد. تورم همچنان قدرت خرید حقوق و مستمری‌ها را کاهش می‌دهد. قیمت مواد غذایی همچنان در حال افزایش است، قطع برق بخشی از روال روزانه در بسیاری از استان‌ها است و کمبود کالاهای اساسی همچنان زندگی روزمره را تعریف می‌کند.

در حالی که برخی از شرکت ها در حال گسترش سرمایه‌گذاری‌های خود هستند، هزاران خانواده هنوز به حقوق دولتی، دفترچه‌های جیره‌بندی یا کمک‌های ارسالی از سوی بستگان از خارج از کشور وابسته هستند. این نابرابری امروزه در کوبا به طور فزاینده‌ای قابل مشاهده است.

این لزوماً به این معنی نیست که برخی افراد بر روی رنج دیگران ثروتمند شده‌اند. در بسیاری از موارد، این امر ناشی از فرصت‌های اقتصادی متفاوت، دسترسی نابرابر به سرمایه اولیه، ارتباط با بازارهای بین‌المللی یا توانایی سازگاری با شرایط اقتصادی جدید است. اما این نشان‌دهنده تغییر عمیقی در ساختار اجتماعی کشور است.

آیا یک بورژوازی جدید کوبایی وجود دارد؟

ظهور کارآفرینانی با ثروت قابل توجه، بحث‌های شدیدی را در میان اقتصاددانان، دانشگاهیان و شهروندان برانگیخته است. برخی معتقدند که رشد بخش خصوصی می‌تواند اقتصاد را احیا کند، اشتغال ایجاد کند، عرضه کالا را افزایش دهد و به توسعه کشور کمک نماید. برخی دیگر نسبت به خطر گسترش نابرابری‌های اجتماعی در جامعه‌ای که برای دهه‌ها با توزیع همگن‌تر درآمد مشخص می‌شد، هشدار می‌دهند.

همچنین کسانی هستند که این سوال را مطرح می‌کنند که آیا چارچوب قانونی فعلی امنیت کافی برای تضمین سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت را فراهم می‌کند یا اینکه آیا اصلاحات در طول زمان پایدار خواهند بود یا خیر. آنچه مسلم است این است که کوبا در حال تجربه انتقالی اقتصادی است که کمتر کسی فقط یک دهه پیش تصور می‌کرد.

نخبگان اقتصادی جدید در کوبای متفاوت

نخبگان اقتصادی جدید کوبا در یک قالب خاص نمی‌گنجند. این نخبگان شامل صاحبان شرکت‌های خرد، کوچک و متوسط (MSME)، کارآفرینان بخش خدمات غذایی، واردکنندگان، متخصصان بخش‌های مختلف، کوبایی‌های مقیم خارج از کشور که در کسب‌وکارهای خانوادگی سرمایه‌گذاری می‌کنند و کارآفرینانی هستند که در بحبوحه یکی از عمیق‌ترین بحران‌هایی که کشور تاکنون با آن مواجه بوده، فرصت‌هایی را شناسایی کرده‌اند. ظهور آنها نشان دهنده تولد یک واقعیت اقتصادی جدید است: شرکت‌های خصوصی در حال برجسته شدن هستند در حالی که چالش‌های ساختاری عظیمی‌برای کل جامعه همچنان پابرجاست.

شاید بزرگترین تحول صرفاً وجود افرادی با قدرت خرید بیشتر نباشد. آنچه واقعاً جدید است این است که برای اولین بار در سال‌های اخیر، نابرابری‌های اقتصادی در زندگی روزمره در حال آشکار شدن است. بین کسانی که با حقوق دولتی امرار معاش می‌کنند و کسانی که می‌توانند یک کسب و کار جدید راه بیندازند، کالا وارد کنند یا در چندین فعالیت سرمایه‌گذاری کنند، کوبای متفاوتی در حال شکل‌گیری است که با فرصت‌های نابرابر، آرزوهای جدید و یک مدل اقتصادی که همچنان در بحبوحه عدم قطعیت در حال بازتعریف است، مشخص می‌شود.