وضعیت بخش کودهای کشاورزی در لبنان

بخش کود، یکی از اجزای اساسی اقتصاد کشاورزی لبنان است و بازار داخلی آن با سه مؤلفه اصلی به هم پیوسته مشخص می‌شود: تولید داخلی، واردات و صادرات و صادرات مجدد.بازار کود شامل کودهای معدنی اساسی مانند اوره، کودهای نیتروژنه و فسفاته و پتاس و همچنین کودهای ترکیبی NPK و کودهای تخصصی است.

   بر اساس گزارش تجارت بین‌المللی برای سال 2025، ارزش واردات لبنان در فصل گمرکی HS 31 (کودها) حدود 52 میلیون دلار بوده است. از این میزان، واردات کودهای ترکیبی در ذیل HS 3105 حدود 26 میلیون دلار بوده که ۵۴.۶ درصد از کل ارزش واردات را تشکیل می‌دهد. پس از آن، کودهای نیتروژنه با ارزش 15 میلیون دلار قرار دارند که معادل ۳۱.۳ درصد از کل ارزش واردات است. در مقابل، صادرات لبنان از همین فصل در سال ۲۰۲۴ حدود 102 میلیون دلار بوده است. این رقم، با وجود نشان دادن وجود یک فعالیت صنعتی و صادراتی مهم، به‌طور مستقیم بیانگر ارزش تولید داخلی نیست؛ زیرا داده‌های تجاری شامل جابجایی کالا از طریق مرزها است و لزوماً میان تولید داخلی و صادرات مجدد تفکیک قائل نمی‌شود.

    لبنان دارای یک مجموعه صنعتی داخلی شامل شرکت‌هایی مانند Lebanon Chemicals Company  (LCC)  در سلعاتا، Modern Fertilizer Company (MFC)  در زحله وAGROMEC  و SIAD است؛ همچنین شرکت‌هایی در زمینه تولید کودهای آلی نیز فعالیت دارند.

 طبقه‌بندی کودها:

۱. کودهای شیمیایی/معدنی:شامل اوره، نیترات آمونیوم، سولفات آمونیوم، کودهای فسفاته، کودهای پتاسه و کودهای ترکیبی NPK.

۲. کودهای آلی:شامل کودهای حیوانی یا گیاهی فرآوری‌شده.

۳. کودهای آلی ـ معدنی:محصولاتی هستند که مواد آلی را با عناصر معدنی ترکیب می‌کنند و برای بهبود حاصلخیزی خاک و تأمین عناصر غذایی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

۴. کودهای زیستی و بهبود دهنده‌های خاک

کودهای آلی:

  بخش کودهای آلی نسبت به بازار واردات، بخش کوچک‌تری را تشکیل می‌دهد، اما به دلیل وجود مواد اولیه آلی در داخل لبنان، از ظرفیت رشد قابل توجهی برخوردار است؛ به‌ویژه ضایعات کشاورزی، فضولات دامی، ضایعات و پسماندهای صنایع غذایی و پسماندهای هرس.  ارزش واردات کودهای حیوانی یا گیاهی و برخی محصولات مرتبط در سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۰۹ میلیون دلار بوده است. این درصد بر اساس طبقه‌بندی گمرکی محاسبه شده و به این معنا نیست که ۶.۷ درصد کل مصرف کودهای آلی در لبنان را تشکیل می‌دهد؛ زیرا تولید داخلی غیرتجاری و محصولات طبقه‌بندی‌نشده در این ردیف در آمار مذکور منعکس نمی‌شوند.

شرکت های لبنانی تولیدکننده کود:

شرکت	فعالیت	نمونه محصولات	ملاحظات
LCC	کودهای فسفاته	SSP، GSSP، GTSP	صادرات در مقیاس بالا
MFC	NPK	12-12-17 و غیره	داخلی + صادرات
AGROMEC	کودهای متنوع	جامد، مایع و غیره	داخلی + صادرات
SIAD	کودهای تخصصی	Fertigreen، Agristar، Unigreen،  BioFert و غیره	داخلی + صادرات
Rich/ Alloush	کودهای آلی	Organic fertilizers	بازار داخلی و توسعه بازار خارجی

LC: این شرکت در سلعات ,اقع شده و مجموعه‌ای از کودهای فسفاته و مواد شیمیایی تولید می‌کند. شرکت اعلام کرده است که ۹۸ درصد تولیدات آن به اروپا، آمریکا و آفریقا صادر می‌شود.

MFC:یک شرکت لبنانی است که در زمینه تولید کودهای NPK تخصص دارد و کارخانه آن در زحله قرار دارد.

AGROMEC: این شرکت دارای یک کارخانه در جنوب لبنان است و کودها را در انواع مختلف تولید می‌کند، از جمله کودهای جامد و مایع.

SIAD:این شرکت مجموعه گسترده‌ای از کودها را تولید و عرضه می‌کند و اعلام کرده است که محصولات خود را به تعدادی از بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی صادر می‌کند.

 ترکیت واردات کودهای کشاورزی به لبنان:

• کودهای مرکب عمدتاً اوره: 6 %
• کودهای آزته: ۳۱.۳ %
• کودهای پتاسه: ۷.۳ %
• کودهای آلی: ۶.۷ %
• کودهای فسفاته: ۰.۲ %

کشورهای اصلی صادرکننده کود به لبنان:

اسپانیا: 14.2 %- ترکیه: ۱۳ %- بلژیک: 11.8 % -ایتالیا: 9.2 %- چین: 7.9 %- مصر: 7.8 %- هلند: 7.4 %- اردن: 5.3 %- صربستان: 3.5 %- آلمان: 3 %

مقاصد صادرات کودهای کشاورزی لبنان:

کشور مقصد	ارزش صادرات
ایالات متحده	۴۲.۸۷ میلیون دلار
برزیل	۷.۹۲ میلیون دلار
ایتالیا	۳.۴۶ میلیون دلار
کرواسی	۲.۸۵ میلیون دلار
فرانسه	۲.۴۱ میلیون دلار
رومانی	۱.۷۴ میلیون دلار
یونان	۱.۳۱ میلیون دلار
عراق	۰.۹۴ میلیون دلار

نظارت و کنترل کیفیت در بخش کودهای کشاورزی در لبنان:

  در لبنان، بر اساس منابع رسمی موجود، طبقه‌بندی ملی منتشرشده‌ای برای علائم تجاری از نظر اصالت یا کیفیت وجود ندارد. موضوع بیشتر بر پایه اقدامات قانونی مربوط به مجوزها و تأییدیه‌های وزارت کشاورزی است. آزمایش کودها نیز بر اساس مشخصات و استانداردهای ملی در آزمایشگاه‌های مؤسسه تحقیقات کشاورزی لبنان (LARI) انجام می‌شود. بنابراین نمی‌توان گفت یک برند تجاری مشخص در لبنان «بهترین» است، مگر آنکه فرآیند تجاری و آزمایشگاهی مستقلی برای اثبات آن وجود داشته باشد.

اثرات زیست‌محیطی استفاده از کودهای کشاورزی در لبنان:

  مشکل اصلی صرفاً استفاده از کودهای معدنی نیست، بلکه استفاده نادرست از آنها است؛ از جمله: استفاده بیش از حد، زمان‌بندی نامناسب مصرف، کوددهی بیش از نیاز واقعی گیاه، مصرف بیش از اندازه نیتروژن و فسفر، افزایش خطر آلودگی خاک و آب.

  مطالعات نشان داده‌اند که در برخی مناطق کشاورزی لبنان، افزایش نیترات در آب‌های زیرزمینی مشاهده شده است. بنابراین مدیریت مصرف کودهای کشاورزی از طریق افزایش بهره‌وری مصرف، ترکیب کودهای شیمیایی با مواد آلی، و مدیریت آبیاری و کوددهی بر اساس نیاز واقعی گیاه ضروری است.

   بازار لبنان نسبت به اندازه بخش کشاورزی، بازار قابل‌توجهی است؛ به‌طوری که واردات کود در سال ۲۰۲۴ به ۴۶.۵ میلیون دلار رسیده است که اهمیت این بخش را نشان می‌دهد. کودهای مرکب، مهم‌ترین گروه تجاری بازار لبنان هستند. لبنان صرفاً یک واردکننده نیست، بلکه دارای ظرفیت صنعتی محلی واقعی در تولید انواع مختلف کودها نیز هست. صنعت لبنان دارای ظرفیت صادراتی است و می‌تواند در برخی موارد به بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی دسترسی داشته باشد. داده‌های مربوط به سهم بازار همچنان ناقص است؛ زیرا یک پایگاه داده عمومی و جامع برای تعیین سهم دقیق هر برند تجاری یا شرکت در بازار وجود ندارد. فرصت قابل‌توجهی برای بخش کودهای آلی در لبنان وجود دارد؛ زیرا این کشور دارای منابع محلی قابل‌توجهی از پسماندهای کشاورزی، دامی و غذایی است که می‌توان آنها را به کود و مواد آلی با ارزش تبدیل کرد و همزمان حجم پسماندهای آلی را کاهش داد.