وضعیت سرمایهگذاری مستقیم خارجی (FDI) در آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ بر اساس گزارش UNCTAD
گزارش سال ۲۰۲۵ سازمان تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD) نشان میدهد که قزاقستان همچنان جایگاه خود را به عنوان بزرگترین مقصد سرمایهگذاری مستقیم خارجی (FDI) در آسیای مرکزی حفظ کرده است و حدود ۶۶ درصد از کل موجودی سرمایهگذاری خارجی منطقه را در اختیار دارد. ارزش موجودی سرمایهگذاری خارجی این کشور به ۱۵۶.۴ میلیارد دلار رسیده که نسبت به سال ۲۰۱۰ تقریباً دو برابر شده است.با این حال، کاهش جریان ورودی سرمایه در سال ۲۰۲۵ و پیشتازی ازبکستان در جذب سرمایههای جدید، بیانگر افزایش رقابت منطقهای است.از سوی دیگر، تحول ساختاری سرمایهگذاری جهانی نشان میدهد که موفقیت آینده کشورها بیش از گذشته به توانایی آنها در ایجاد زیرساختهای فناورانه، توسعه صنایع پیشرفته، ارتقای سرمایه انسانی و حضور مؤثر در زنجیرههای ارزش جهانی وابسته خواهد بود. در این چارچوب، سیاستهای صنعتی و سرمایهگذاری قزاقستان با تمرکز بر انرژی پاک، فناوریهای نوین، فرآوری مواد معدنی و توسعه لجستیک، میتواند جایگاه این کشور را در اقتصاد منطقهای و بینالمللی تقویت کند؛ مشروط بر آنکه سرمایهگذاریهای جذبشده به ایجاد ارزش افزوده داخلی، انتقال فناوری و اشتغال پایدار منجر شوند.
با وجود این برتری، جریان خالص سرمایهگذاری خارجی به قزاقستان در سال ۲۰۲۵ منفی (۸۶۱ میلیون دلار خروج سرمایه) بوده است؛ در حالی که ازبکستان با جذب ۴.۴ میلیارد دلار سرمایه جدید موتور اصلی رشد سرمایهگذاری منطقه محسوب میشود.
در سطح جهانی نیز روند سرمایهگذاری خارجی در حال تغییر است. سرمایهگذاریها دیگر صرفاً به دنبال نیروی کار ارزان نیستند، بلکه به سمت زیرساختهای دیجیتال، هوش مصنوعی، انرژیهای تجدیدپذیر، نیمههادیها، مراکز داده و زنجیره تأمین باتری حرکت کردهاند. قزاقستان نیز تلاش میکند با توسعه صنایع فرآوری مواد معدنی، انرژی پاک، فناوری و لجستیک، جایگاه خود را در زنجیرههای ارزش جهانی تقویت کند.
۱. وضعیت سرمایهگذاری خارجی در آسیای مرکزی
بر اساس گزارش UNCTAD:
- موجودی سرمایهگذاری مستقیم خارجی (FDI Stock) آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ به ۲۳۵.۵ میلیارد دلار رسید.
- این رقم نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۶ درصد رشد داشته است.
- قزاقستان همچنان بازیگر اصلی جذب سرمایه خارجی در منطقه است.
سهم کشورهای منطقه از موجودی FDI:
موجودی FDI (میلیارد دلار):
قزاقستان:156.4
ازبکستان:26
سایر کشورهای آسیای مرکزی: حدود 53
قزاقستان حدود دو سوم کل سرمایهگذاری خارجی منطقه را در اختیار دارد.
۲. عملکرد قزاقستان
رشد موجودی سرمایه:
- ۲۰۱۰: ۸۲.۶ میلیارد دلار
- ۲۰۲۴: ۱۵۵.۱ میلیارد دلار
- ۲۰۲۵: ۱۵۶.۴ میلیارد دلار
این روند نشاندهنده رشد بلندمدت و حفظ جذابیت سرمایهگذاری قزاقستان است.
پروژههای شاخص:
یکی از مهمترین پروژههای اعلامشده:
- سرمایهگذاری بیش از ۱۲ میلیارد دلار توسط شرکت چینی East Hope Group
- حوزه فعالیت: فلزات غیرآهنی
- این پروژه در میان ۱۰ پروژه بزرگ گرینفیلد آسیا قرار گرفته است.
۳. وضعیت جریان سرمایهگذاری خارجی (FDI Inflows)
در سال ۲۰۲۵:
- کل سرمایهگذاری ورودی آسیای مرکزی:4.97 میلیارد دلار
- رشد نسبت به سال قبل:12.1درصد
اما این رقم همچنان بسیار کمتر از رکورد:
- ۹.۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۲است.
عملکرد کشورها:
ازبکستان
- جذب سرمایه:4میلیارد دلار
- بیشترین نقش در رشد منطقه
قزاقستان
- خروج خالص سرمایه:861 میلیون دلار
- در سال قبل:227 میلیون دلار ورود خالص
قرقیزستان
- رشد بیش از دو برابری
- جذب: ۶۴۲ میلیون دلار
تاجیکستان
- کاهش شدید
- از:291 میلیون دلار
- به:86میلیون دلار
۴. بخشهای جذاب سرمایهگذاری
مطابق گزارش UNCTAD، سرمایهگذاریهای جدید منطقه عمدتاً در بخشهای زیر متمرکز بودهاند:
- صنایع فلزی
- محصولات فلزی
- انرژی
- حملونقل و لجستیک
- صنایع شیمیایی
- صنایع غذایی
- فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT)
حدود ۴۵ درصد پروژههای گرینفیلد منطقه در حوزه فلزات و صنایع وابسته بوده است.
۵. روندهای جهانی سرمایهگذاری
در سال ۲۰۲۵:
- سرمایهگذاری جهانی:6 تریلیون دلار
- رشد:6 درصد
اما UNCTAD تأکید میکند که این رشد:
- نامتوازن
- شکننده
- و تا حدی ناشی از انتقالات مالی درونشرکتی است، نه سرمایهگذاری واقعی در تولید.
بزرگترین مقصدهای سرمایهگذاری:
- آمریکا
- ژاپن (به عنوان یکی از بزرگترین سرمایهگذاران)
- چین
۶. صنایع آینده
سرمایه جهانی به سمت حوزههای زیر حرکت کرده است:
- نیمههادیها
- تجهیزات الکترونیکی
- هوش مصنوعی
- مراکز داده
- انرژیهای تجدیدپذیر
- زنجیره ارزش باتری
- مواد معدنی حیاتی
این صنایع اکنون ۴۴ درصد کل پروژههای گرینفیلد جهان را تشکیل میدهند؛ در حالی که این سهم در سال ۲۰۲۰ تنها ۱۶ درصد بود.
۷. تغییر مدل سرمایهگذاری جهانی
کارشناس اقتصادی سلطان ولیخانوف معتقد است:
مدل سنتی جذب سرمایه که بر پایه نیروی کار ارزان و هزینه پایین تولید شکل گرفته بود، در حال پایان است.
اکنون سرمایهگذاران بیشتر به دنبال کشورهایی هستند که دارای:
- زیرساخت انرژی پایدار
- شبکه حملونقل کارآمد
- نیروی انسانی متخصص
- اکوسیستم دیجیتال
- ظرفیت تولید فناوری باشند.
۸. راهبرد جدید قزاقستان
قزاقستان در تلاش است اقتصاد خود را از اتکای صرف به استخراج منابع طبیعی خارج کند و سرمایهها را به سمت:
- فرآوری مواد معدنی حیاتی
- انرژیهای تجدیدپذیر
- مراکز داده
- زیرساخت هوش مصنوعی
- صنایع پیشرفته فلزی
- کریدورهای ترانزیتی بینالمللی هدایت کند.
همچنین دیپلماسی اقتصادی این کشور به ابزاری برای جذب سرمایه، انتقال فناوری و ادغام در زنجیرههای ارزش جهانی تبدیل شده است.
منبع:
- گزارش World Investment Report 2026، سازمان تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD)
- مقاله منتشرشده در The Astana Times با عنوان Kazakhstan Dominates Central Asia’s FDI Stock as Uzbekistan Gains Ground (بیست و سوم July 2026)