بهره‌وری کار در صربستان

بر اساس تحلیل‌ها، کارگران صربستانی به طور متوسط ۴۱.۳ ساعت در هفته کار می‌کنند که بیش از ۵ ساعت طولانی‌تر از میانگین اتحادیه اروپا (۳۶ ساعت) است و این کشور را پس از ترکیه، در جایگاه دوم اروپا از نظر زمان کار قرار می‌دهد. با این حال، کارگران در اتحادیه اروپا با وجود ساعات کار کمتر، ۴.۲ برابر و در منطقه یورو ۴.۷ برابر بهره‌ورتر هستند و دستمزد ساعتی ۳ تا ۳.۵ برابر بالاتر دریافت می‌کنند. این شکاف بهره‌وری در حال افزایش است، به طوری که بهره‌وری بخش کشاورزی ۸.۷ برابر و فناوری اطلاعات سه برابر کمتر از اتحادیه اروپا است. این امر باعث نارضایتی کارگران از دستمزد پایین و کارفرمایان از بهره‌وری پایین شده است. ایراد اصلی در نحوه انجام کار، به ویژه در بخش دولتی و استراتژی‌های توسعه غیرمولد است.

کارگران اتحادیه اروپا در مقایسه با صربستان، به طور متوسط پنج ساعت کمتر کار می‌کنند، در حالی که دستمزد ساعتی‌شان سه تا ۳.۵ برابر بیشتر است؛ اما در مقابل، بهره‌وری آنها به ازای هر ساعت کار ۴.۲ برابر بالاتر است. بهره‌وری بخش کشاورزی در اتحادیه اروپا ۸.۷ برابر و بخش فناوری اطلاعات سه برابر بیشتر از صربستان است، در حالی که در ایرلند این رقم حتی تا ۱۲ برابر می‌رسد. شکاف دستمزدی میان صربستان و اتحادیه اروپا در حال کاهش است، اما شکاف بهره‌وری رو به افزایش، که این امر اقتصاد صربستان را روزبه‌روز غیررقابتی‌تر می‌سازد.

بر اساس گزارش یورواستات، صربستان از نظر مدت زمانی که شهروندانش صرف کار می‌کنند، پس از ترکیه در رتبه دوم اروپا قرار دارد. کارگران صربستانی در سال ۲۰۲۴ به طور متوسط ۴۱.۳ ساعت در هفته کار کرده‌اند که بیش از پنج ساعت بیشتر از میانگین اتحادیه اروپا است. اگر طول هفته کاری را معیار قرار گیرد، صربستان بسیار کمترتر از ساکنان ثروتمندترین کشورهای اروپایی هست که به طور متوسط حدود ۳۴ ساعت در هفته کار می‌کنند و هلندی‌ها حتی کمتر از این میزان کار می‌کنند.

کارگر متوسط در کشورهای ثروتمندتر، در زمانی به مراتب کوتاه‌تر، دستاوردهای بسیار بیشتری دارد. این موضوع در تحلیلی که الکساندرا آنیچ، دانشیار دانشکده اقتصاد بلگراد، درباره بهره‌وری نیروی کار در صربستان و اتحادیه اروپا انجام داده، به خوبی نشان داده شده است. میانگین هفته کاری در اتحادیه اروپا ۳۶ ساعت است، اما بهره‌وری ساعتی ۴.۲ برابر بیشتر از صربستان؛ در منطقه یورو این رقم به ۴.۷ برابر می‌رسد. نروژی‌ها به طور متوسط کمتر از ۳۴ ساعت در هفته کار می‌کنند، اما بهره‌وری ساعتی‌شان بیش از هشت برابر بیشتر از صربستان است.

این تفاوت در مقایسه با بلغارستان و رومانی کمترین میزان را دارد. بلغارها ۳۹ ساعت در هفته کار می‌کنند و ۲۰ درصد بهره‌ورتر از صربستان به ازای هر ساعت هستند، در حالی که رومانیایی‌ها ۳۸.۸ ساعت در هفته را در محل کار سپری می‌کنند، اما بهره‌وری ساعتی‌شان ۵۰ درصد بیشتر از کارگر متوسط صربستانی است.

نارضایتی کارگران و کارفرمایان

در سال ۲۰۲۴، میانگین دستمزد ساعتی در صربستان ۹.۶ یورو بوده است، در حالی که این رقم در اروپای مرکزی و شرقی به ۱۴.۲ یورو، در اتحادیه اروپا به ۳۰ یورو و در منطقه یورو به ۳۴ یورو در ساعت می‌رسد. این بدان معناست که دستمزد ساعتی در اتحادیه اروپا و منطقه یورو به طور متوسط سه تا ۳.۵ برابر بیشتر است، اما این اختلاف همچنان کمتر از شکاف بهره‌وری ساعتی به نفع اتحادیه است.

تفاوت دستمزدی میان صربستان و پیشرفته‌ترین کشورهای عضو اتحادیه اروپا مانند کشورهای اسکاندیناوی و اروپای غربی است. هنگام مقایسه دستمزد ساعتی بیشتر از مقایسه دستمزد به ازای هر کارمند است، زیرا ساعات کاری در آن کشورها کوتاه‌تر است. اگر دستمزدها بر اساس برابری قدرت خرید مقایسه شوند، عقب‌ماندگی صربستان حتی دردناک‌تر به نظر می‌رسد. داده‌های مقایسه‌ای نشان می‌دهند که با این معیار، دستمزد در اتحادیه اروپا به طور متوسط ۸۰ درصد بیشتر به ازای هر کارمند و ۸۹ درصد بیشتر به ازای هر ساعت کار نسبت به صربستان است. این تفاوت‌ها در مقایسه با میانگین اروپای مرکزی و شرقی کمتر است، جایی که دستمزد ۴۰ درصد بیشتر به ازای هر کارمند و ۲۹ درصد بیشتر به ازای هر ساعت است. یونان تنها کشور اتحادیه اروپا است که دستمزد ساعتی‌اش بر اساس برابری قدرت خرید حتی ۹ درصد کمتر از صربستان بوده، در حالی که در بلغارستان، مجارستان و لهستان این رقم حدود ۱۰ درصد بیشتر است.

داده‌های مربوط به دستمزدها و بهره‌وری به وضوح توضیح می‌دهند که چرا نه کارگران و نه کارفرمایان در صربستان رضایت ندارند. کارگران احساس می‌کنند برای این حجم کار دستمزد ناکافی دریافت می‌کنند، در حالی که کارفرمایان معتقدند با توجه به سطح بهره‌وری، دستمزدها بیش از حد است؛ با این حال، در شرایطی که تقاضا برای کار بیشتر از عرضه نیروی کار است، چاره‌ای جز افزایش دستمزدها ندارند. اما کل اقتصاد صربستان تحت تأثیر قرار می‌گیرد، زیرا هزینه‌های واحد نیروی کار در صربستان که به طور غیرمنطقی بالاتر از کشورهای اتحادیه اروپا است. رقابت‌پذیری شرکت‌های داخلی را بیشتر کاهش می‌دهد.

رکود بهره‌وری در سراسر اروپا

بهره‌وری نیروی کار در صربستان طی دهه گذشته واقعاً رشد قابل توجهی داشته و از سال ۲۰۱۵ تاکنون یک سوم افزایش یافته است؛ اما در بازه زمانی طولانی‌تر، این رشد کمتر از اکثر کشورهای اروپای مرکزی و شرقی بوده است. لهستان، رومانی، بلغارستان، لتونی و لیتوانی بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ رشد بهره‌وری بیشتری نسبت به صربستان داشته‌اند. رشد در رومانی بیش از ۵۶ درصد بوده‌است، در حالی که در سایر کشورهای ذکرشده حدود ۴۰ درصد است.

واضح است که کار در سراسر اروپا کمتر پربازده‌ترشده است، همان‌طور که داده‌ها نشان می‌دهند در دهه گذشته، دستمزد ساعتی سریع‌تر از بهره‌وری در اکثر کشورهای اروپایی افزایش یافته است. این روند در اروپای مرکزی و شرقی بسیار برجسته‌تر است. دستمزدها در این دوره در بلغارستان، استونی، لتونی، لیتوانی، رومانی و صربستان بیش از دو برابر و در لهستان تقریباً دو برابر شده است.

دلیل اصلی، کمبود نیروی کار است که در اروپای مرکزی و شرقی شدیدتر از اروپای غربی و شمالی است. اگرچه کل قاره با سرعت بالایی در حال پیر شدن است، کشورهای ثروتمند با واردات نیروی کار که بخش عمده‌ای از آن از مناطق کمتر توسعه‌یافته اروپا تأمین می‌شود این ضعف جمعیتی را جبران می‌کنند.

کشاورزی در حال احتضار

اگر بهره‌وری را در سطح بخش‌ها مقایسه شود، چالش قدیمی صربستان بخش کشاورزی است. بهره‌وری کارگران کشاورزی به ازای هر ساعت در اتحادیه اروپا ۸.۷ برابر و در اروپای مرکزی و شرقی ۳.۷ برابر بیشتر از صربستان است. تولیدکنندگان حتی مسن‌تر از ماشین‌آلات فرسوده هستند، زیرا جوانان به دنبال مشاغل سودآورتر می‌روند. این موضوع با پارادوکسی برجسته می‌شود که برخی کشورهای اروپایی با خاک کمتر حاصلخیز از صربستان، با تعداد کارگران کمتر و ساعات کار کوتاه‌تر، تولید بسیار بیشتری دارند.

در بخش صنعت، اروپای مرکزی و شرقی به طور متوسط ۴۰ درصد بهره‌ورتر از صربستان است. صنعت آلمان تقریباً شش برابر بهره‌ورتر از ماست و اگر تسلی‌بخش باشد، صنعت در برخی کشورهای اروپای مرکزی و شرقی مانند بلغارستان، رومانی و کرواسی نیز به اندازه صربستان با چالش بهره‌وری روبرو است.

کمترین عقب‌ماندگی در بخش فناوری اطلاعات است، جایی که بهره‌وری در سطح بلغارستان، کرواسی، لیتوانی، لهستان و مجارستان قرار دارد. با این حال، بهره‌وری در این بخش در اتحادیه اروپا و منطقه یورو تقریباً سه برابر و در کشورهای اروپای مرکزی و شرقی به طور متوسط ۱.۲ برابر بیشتر است. بزرگ‌ترین شکاف با ایرلند است که بخش فناوری اطلاعات‌اش تا ۱۲ برابر بهره‌ورتر از صربستان است.

در سال‌های اخیر، بخش فناوری اطلاعات به همراه ساخت‌وساز و معدن بیشترین تاثیر را به رشد اقتصاد صربستان داشته، اما هر سه بخش با محدودیت‌ها و کاستی‌های ساختاری جدی مواجه هستند. ساخت‌وساز بیش از حد به سرمایه‌گذاری‌های عمومی وابسته است و مشکل بزرگ‌تر این است که دولت اغلب در پروژه‌هایی سرمایه‌گذاری می‌کند که نه از نظر اقتصادی و نه اجتماعی سودمند نیستند. معدن عمدتاً در اختیار شرکت‌های خارجی است که منابع طبیعی را با نرخ‌های پایین استخراج بهره‌برداری می‌کنند و بدون انتقال قابل توجه دانش یا فناوری به اقتصاد داخلی از آن استفاده می‌کنند. بخش فناوری اطلاعات، هرچند رشد سریع و بهره‌وری بالایی دارد، عمدتاً برای بازارهای خارجی فعالیت می‌کند و نقش کمی در توسعه فناوری داخلی صربستان ایفا می‌نماید.

بنابراین، مشکل کلیدی در شیوه انجام کار است، به ویژه در نحوه عملکرد دولت که از منابع انسانی و مادی به شکلی غیرمولد استفاده می‌کند. گذار از کار سخت به کار هوشمند نیازمند استراتژی توسعه‌ای کاملاً متفاوت است که بر سرمایه‌گذاری در ابتکارات کارآفرینی سالم، فناوری‌های پیشرفته و مهم‌تر از همه، بر افراد پیشرو در پیشرفت تمرکز کند. از این رو، توسعه اقتصاد هوشمند نیازمند دولتی هوشمند است. این احتمالاً دشوارترین چالش پیش روی صربستان است.

1. سه فصل اول سال 2025، رشد بهره‌وری نیروی کار در صربستان 1.9% نسبت به سال قبل بوده که نتیجه مستقیم رشد فعالیت اقتصادی است.
2. تولید گندم در سال 2025 تا 5 سپتامبر به 3,681 هزار تن رسیده که 26.9% افزایش نسبت به سال قبل نشان می‌دهد. این بهبود می‌تواند ناشی از تجهیزات مدرن مانند برنامه IPARD III اتحادیه اروپا باشد، اما همچنان چالش کشاورزی صربستان مانند پیری نیروی کار را پوشش نمی‌دهد.
3. در سه‌ماهه دوم 2025، نرخ بیکاری صربستان به 8.5% رسیده با 267,000 فرد بیکار، که بهبودی نسبت به میانگین 8.6% سال 2024 است. نرخ اشتغال نیز به رکورد 51.4% رسیده، اما این ارقام نشان‌دهنده کمبود نیروی کار در بخش‌های کلیدی صربستان مانند کشاورزی و صنعت است.

نویسنده: زوریسا ژارکوویچ

منبع: پایگاه اینترنتی بزینس و فاینس مورخ 21/11/2025

https://bif.rs/2025/11/produktivnost-rada-u-srbiji-tezak-rad-nije-uvek-i-pametan/