چشم انداز و فرصت های بازار واردات خرما در بنگلادش

بنگلادش با جمعیتی حدود از 185 میلیون نفر، یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مصرف مواد غذایی وارداتی در جنوب آسیاست. رشد پایدار اقتصادی این کشور طی یک دهه گذشته، افزایش درآمد سرانه و گسترش طبقه متوسط، به‌طور مستقیم الگوی مصرف را به سمت کالاهای وارداتی سوق داده است. خرما در این میان جایگاهی ویژه دارد؛ کالایی که هم در سبد غذایی روزمره و هم در مناسبت‌های مذهبی، به‌ویژه ماه رمضان، نقش محوری ایفا می‌کند. برآوردها نشان می‌دهد مصرف سالانه خرما در بنگلادش حدود 80تا 901هزار تن است. ویژگی مهم این بازار، تمرکز شدید تقاضا است؛ به‌گونه‌ای که نزدیک به 70درصد مصرف سالانه تنها در بازه‌ای کمتر از دو ماه، هم ‌زمان با ماه مبارک رمضان، انجام می‌شود. این تمرکز زمانی، واردکنندگان را ناگزیر به واردات فشرده و انبار پیش از فصل اوج مصرف می‌کند؛ موضوعی که بازار را مستعد نوسانات شدید قیمتی می‌سازد. از منظر تجارت خارجی، بنگلادش در سال‌های اخیر در جمع پانزده واردکننده بزرگ خرما در جهان قرار گرفته و ارزش واردات سالانه آن در سال 2023 به حدود 42 میلیون دلار رسیده است. داده‌های حمل‌ونقل بین‌المللی نیز حاکی از رشد قابل توجه تعداد محموله‌های خرما در سال‌های 2024 و 2025 است که نشانه‌ای روشن از تداوم افزایش تقاضاست.

ساختار تأمین و کشورهای صادرکننده

اگرچه بنگلادش از نظر آماری از بیش از 200 صادرکننده مختلف خرما واردات انجام می‌دهد، اما در عمل بازار  متمرکز است. امارات متحده عربی با اختلاف زیاد، تأمین‌کننده اصلی خرمای وارداتی بنگلادش محسوب می‌شود و بیش از سه‌چهارم ارزش واردات را در اختیار دارد. 

نکته کلیدی آن است که سهم بالای امارات الزاماً به معنای تولید داخلی این کشور نیست. امارات نقش یک هاب صادرات مجدد را ایفا می‌کند و بخش قابل توجهی از خرمای صادراتی آن، محصول کشورهای دیگر از جمله عراق، ایران و حتی عربستان است که پس از تجمیع، بسته‌بندی مجدد و تغییر منشأ گمرکی، به بنگلادش ارسال می‌شود.

انواع خرما و ترجیحات مصرف‌کنندگان بنگلادشی

بازار خرمای بنگلادش به‌طور کلی به دو بخش متمایز تقسیم می‌شود: بازار اقتصادی و بازار ممتاز.در بخش اقتصادی، خرمای زاهدی بیشترین سهم حجمی را دارد. این خرما معمولاً به‌صورت فله‌ای وارد می‌شود و به دلیل قیمت پایین‌تر، مبنای سیاست‌گذاری‌های دولتی برای کنترل قیمت در ماه رمضان قرار می‌گیرد. مصرف این گروه بیشتر در میان دهک‌های پایین‌تر درآمدی رواج دارد.

در مقابل، بخش ممتاز بازار شامل خرماهایی مانند مریمی، مجول، مبروم، دَبّاس، پیارم و.... این محصولات اغلب در بسته‌بندی‌های شکیل و با برند مشخص عرضه می‌شوند و مخاطب اصلی آن‌ها طبقه متوسط شهری و مصرف‌کنندگان مرفه هستند. طی سال‌های اخیر، رشد این بخش سریع‌تر از بازار فله‌ای بوده و نشان‌دهنده بلوغ تدریجی ذائقه مصرف‌کننده بنگلادشی است.

خرمای شیره‌دار در بنگلادش جایگاه ندارد

یکی از ویژگی‌های قابل توجه بازار بنگلادش، غیبت محسوس خرماهای شیره‌دار و فرآوری‌شده است. چند عامل در این موضوع نقش دارد:

نخست، الگوی مصرف سنتی در بنگلادش بر خرمای خشک یا نیمه‌خشک استوار است و مصرف‌کنندگان، خرما را بیشتر به‌عنوان یک میوه طبیعی و نه محصول فرآوری‌شده می‌شناسند. دوم، واردات محصولات فرآوری‌شده مشمول الزامات سخت‌گیرانه‌تر بهداشتی و هزینه‌های بسته‌بندی و کنترل کیفیت بالاتر است که در کنار تعرفه‌های سنگین، رقابت‌پذیری این محصولات را کاهش می‌دهد. سوم، اقلیم گرم و مرطوب بنگلادش ریسک نگهداری و ترش شدن محصولات شیره‌دار را بالا می‌برد و واردکنندگان ترجیح می‌دهند بر کالاهای با ماندگاری بالاتر تمرکز کنند.

 تعرفه‌ها و نظام مالیاتی؛ گلوگاه اصلی بازار

مهم‌ترین مانع تجارت خرما در بنگلادش، ساختار پیچیده و سنگین تعرفه‌ای است. واردات خرما مشمول مجموعه‌ای از حقوق گمرکی، عوارض نظارتی، مالیات بر ارزش افزوده و مالیات علی‌الحساب می‌شود که در مجموع، بار مالیاتی مؤثر را به حدود 55 تا 60 درصد ارزش CIF کالا می‌رساند.

این سطح از عوارض، اثر مستقیمی‌بر قیمت نهایی دارد و موجب ایجاد شکاف عمیق میان قیمت وارداتی و قیمت خرده‌فروشی می‌شود. در نتیجه، بخش قابل توجهی از سود در مراحل پس از ترخیص و در شبکه توزیع داخلی شکل می‌گیرد، نه در مبدأ صادرات.

قیمت خرما در بازار بنگلادش

بررسی بازار خرده‌فروشی داکا نشان می‌دهد که قیمت‌ها به‌طور محسوسی بالاتر از قیمت‌های وارداتی است. خرمای اقتصادی مانند زاهدی معمولاً در بازه حدود 2٫5 تا 3 دلار به ازای هر کیلوگرم عرضه می‌شود. خرماهای میان‌رده، بسته به نوع و برند، در محدوده 5 تا 9 دلار قرار دارند و خرماهای ممتاز نظیر مجول و اجوا می‌توانند به قیمت‌هایی بین 7 تا 15 دلار و حتی بالاتر برسند. این اختلاف قیمت، نشان‌دهنده حاشیه سود قابل توجه در بازار داخلی بنگلادش است؛ حاشیه‌ای که در صورت دسترسی مستقیم صادرکننده به بازار، می‌تواند جذابیت بالایی ایجاد کند.

The Observatory of Economic Complexity (OEC). Dates (Fresh/Dried) Trade Data – Bangladesh, 2023
https://oec.world/en/profile/bilateral-product/dates-freshdried/reporter/bgd

Volza. Fresh Dates Import in Bangladesh Statistics (TTM 2024–2025)
https://www.volza.com/p/fresh-dates/import/import-in-bangladesh/

National Board of Revenue (NBR), Bangladesh. National Customs Tariff FY 2024–2025 (HS 0804.10)
https://nbr.gov.bd

The Business Standard (TBS News). Date prices drop Tk100–Tk400 per kg amid huge import
https://www.tbsnews.net

Prothom Alo (English). Dates sold at twice the import price
https://en.prothomalo.com

FreshPlaza. Gulf date varieties in high demand in Bangladesh
https://www.freshplaza.com

Growth Lab, Harvard University. Sanctions and Export Deflection: Evidence from Iran
https://growthlab.hks.harvard.edu