روابط تجاری جمهوری اسلامی ایران و آفریقای جنوبی

آفریقای جنوبی با جمعیتی بالغ بر 55 میلیون نفر و حدودا 350 میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی و زیر ساخت های توسعه یافته و تنوع تولیدات در صنایع، معادن و کشاورزی، جزو اقتصادهای بزرگ و یک بازار نوظهور با درآمد متوسط است و در مجموع با داشتن 45 درصد تولیدات معدنی، 40 درصد تولیدات صنعتی، 50 درصد انرژی و 25 درصد تولید ناخالص ملی قاره سیاه، بزرگترین و پیشرفته ترین اقتصاد این قاره بشمار می رود. این کشور عضو گروه 20 G بعنوان 20 اقتصاد برتر جهان و همچنین عضو گروه اقتصادهای نوظهور بریکس BRICS شامل کشورهای برزیل، هند، روسیه، چین و آفریقای جنوبی می‌باشد.

با توجه به اندازه اقتصادی کشور و نظام اقتصادی و تجاری و همچنین با در نظر گرفتن روند رو به رشد آن و وابستگی نسبی اقتصادی و تجاری کشورهای همسایه به این کشور، اصولا این کشور دارای پتانسیل های مناسبی برای تجارت خارجی در بخش های گوناگون بوده و بستری مناسب برای فعالیت های اقتصادی است. البته در مقایسه با بازار ایران می‌توان گفت که بطور کلی تعداد بازیگران در هر یک از بخش های اقتصادی آفریقای جنوبی محدود تر از ایران است و تا حدودی وضعیت انحصار چند جانبه در تولید و توزیع کالا ها و خدمات مشاهده میشود. طبیعی است که در چنین شرایطی اندازه اقتصادی متوسط شرکت ها به مراتب بزرگتر از ایران است و لذا یک شرکت جدید باید جهت رقابت با رقبای بزرگ موجود در این بازار به اندازه کافی بزرگ باشد.

آفریقای جنوبی دارای نظام بانکی و مالی پیشرفته ای مشابه نظام بانکی آمریکا و اروپا است. چهار بانک بزرگ , NED Bank , ABSA Bank, FNB Bank, Standard Bank نقش اصلی در سیستم بانکی این  کشور ایفا می‌کنند.

قطب های اصلی فعالیت های اقتصادی در آفریقای جنوبی شهر های ژوهانسبورگ، پرتوریا، کیپ تاون، دربان و پورت الیزابت میباشد اما در هر صورت شهر ژوهانسبورگ بزرگترین و اصلی ترین شهر و مرکز فعالیت های اقتصادی است.

خلاصه ای از آمار صادرات و واردات بین ایران و آفریقای جنوبی:

بر اساس آمار گمرک ج.ا.ایران در سال 1396 معادل 43 میلیون دلار کالای غیر نفتی از ایران به آفریقای جنوبی صادر شده است. همچنین در همین دوره معادل 34 میلیون دلار کالا از آفریقای جنوبی به ایران صادر شده است.

روابط تجاری جمهوری اسلامی ایران و آفریقای جنوبی (میلیون دلار)

سال	1390	1391	1392	1393	1394	1395	1396
صادارت	41	77	39	22	22	42	43
واردات	50	27	13	27	32	46	34
تراز تجاری	9-	32+	26+	5-	10-	4-	9+

 

اقلام عمده صادراتی و وارداتی  ایران به / از آفریقای جنوبی

صادرات ایران به آفریقای جنوبی	فرش و سایرکفپوش ها، ترانسفورماتورهای متوسط و فوق قدرت، قیر نفت، انواع خرما، خمیر های غذایی، پودر استامینوفن، تراکتور و قطعات، شیرینی و شکلات و بیسکویت، کاشی و سرامیک، پسته، سنگ های ساختمانی (مرمر، تراورتن، رخام و...) و ظروف و لوازم آشپزخانه
واردات ایران از آفریقای جنوبی	ترکیبات آمالگام، تلمبه های حلزونی، بالابرها، واکسن های دامپزشکی، سیمان‌های نسوز، ماشین آلات معدنی و قطعات مربوطه، محصولات نورد شده از فولاد زنگ نزن، آلیاژهای آهن، محصولات نیمه تمام یا فولاد آهنی یا غیر آلیاژی، بازوهای انتقال نیرو از قبیل میل بادامک، میل لنگ، یاتاقان، بلبرینگ و رولربیرینگ، درزبند، واشر و سایر درزگیرها، و....

 

بر اساس بررسی آمارهای مقایسه ای سالهای اخیر در سال 1394 جمعا 23 میلیون دلار کالا از ایران به آفریقای جنوبی صادر شده که در سال 1395 علیرغم تداوم مشکلات نقل و انتقال پول با 90 درصد افزایش به 42 میلیون دلار و درسال 1396 به 43 میلیون دلار رسیده است.

تجزیه و تحلیل اطلاعات بدست آمده از کالاهای وارداتی آفریقای جنوبی از جهان، و کالاهای صادراتی کشورمان و میزان صادرات ایران به آفریقای جنوبی نشان میدهد پتانسیلهای صادراتی ایران به کشور مذکور شامل مواد پتروشیمی، روغن صنعتی، قیر، سنگ آهن و محصولات فولادی، سیمان، کاشی و سرامیک، تجهیزات الکتریکی، روی، سنگ مس، دارو و تجهیزات پزشکی، سرب و ... می‌باشد که با عنایت به مزیت رقابتی موجود به نظر می رسد زمینه صادرات مصالح ساختمانی، لوازم خانگی، فرش، پسته، صدور خدمات فنی و مهندسی و بسیاری از اقلام مواد غذایی و ... وجود دارد و در این اقلام با توجه به توان صادراتی ایران و نیاز وارداتی آفریقای جنوبی ظرفیت بیشتری برای صادرات به کشور مذکور وجود دارد.

• وضعیت اشباع و رکود در بازار آفریقای جنوبی:

بازار آفریقای جنوبی از یک طرف بطور سنتی در اختیار شرکت های اروپایی و آمریکایی بوده است و در سالهای اخیر هم کشور چین توانسته مثل سایر بازار ها در این بازار حضور ملموسی داشته باشد. از طرف دیگر با توجه به وفور منابع اولیه در این کشور و قدمت اقامت جمعیت اروپایی تبار) 20%جمعیت(  در این کشور، شرکت های آفریقای جنوبی نیز ازتوانمندی‌های بالایی برخودار هستند که این وضعیت موجب دشوارتر شدن انجام کار برای شرکت های ایرانی است. این ویژگی در زمینه تولید و توزیع کالا موضوعیت بیشتری دارد چرا که در عمل مشاهده میشود در اغلب زمینه‌های تولیدی وضعیت انحصار چند جانبه بر بازار حاکم است و همینطور توزیع کالا نیز عمدتا توسط چند فروشگاه زنجیره ای صورت می‌پذیرد که ورود به این شبکه معمولا سهل نیست. علاوه بر ویژگی ذاتی توضیح داده شده، در دو سال گذشته رکود نسبی اقتصاد آفریقای جنوبی نیز موجب سخت تر شدن ورود به این بازار شده است.

 

• نزولی بودن حجم تجارت در سال های اخیر:

با عنایت به بررسی‌های بعمل آمده و با توجه به آمارهای برگرفته از سایت ITC حجم تجارت آفریقای جنوبی در سال 2011 معادل 209 میلیارد دلار بوده ( 107میلیارد صادرات و 102 میلیارد واردات)  که بر اساس آمار سالهای 2012 تا2017  تجارت کشور مذکور هم در بخش واردات و هم در بخش صادرات نزولی بوده، به شکلی که در سال 2017 حجم تجارت کشور مذکور به 171 میلیارد دلار کاهش یافته است.

 

مبادلات تجاری آفریقای جنوبی با جهان (میلیارد دلار)

سال	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017
صادرات	107	86	95	90	69	74	88
واردات	102	101	103	99	79	74	83
تراز تجاری	5+	15-	8-	9-	10-	0	5+

 

بطور خلاصه دلایل این کاهش را میتوان بدلیل رکود اقتصاد جهانی و به تبع آن کاهش رشد اقتصادی در آفریقای جنوبی به 0.06 درصد در سال2016 ( کمترین رشد بعد از سال2009 ) و رشد اقتصادی 1.3% در سال 2017 و همچنین کاهش چشمگیر قیمت جهانی فلزات طلا، الماس، ذغال سنگ و سنگ آهن و مواد معدنی که منجر به کاهش در آمدهای دولت از یک طرف و کاهش قدرت خرید مردم از طرف دیگر گردیده و در نهایت در کاهش حجم تجارت آفریقای جنوبی تاثیر گذار بوده دانست.

 

• قابل توجه نبودن میزان صادرات در مقایسه با ظرفیت های موجود

نکته حائز اهمیت این است که ارزش صادارات ایران به آفریقای جنوبی فارغ از میزان افزایش و کاهش آن در سال های اخیر، در مقایسه با ظرفیت های موجود و عملکرد کشور های رقیب، رقم قابل توجهی نیست. بطور خیلی خلاصه میتوان اظهار نمود که با توجه به فاصله دور آفریقای جنوبی از ایران، تسلط چند شرکت بزرگ بر اغلب بخش های بازار آفریقای جنوبی و عدم شناخت کافی تجار دو کشور از ظرفیتها و توانمندیهای یکدیگر  باعث شده تا حضور در این بازار به اندازه کافی در اولویت برنامه‌های شرکت های ایرانی قرار نگیرد.

همچنین وجود اتحادیه گمرکی بین کشور های آفریقای جنوبی، نامیبیا، بوتسوانا، سوازیلند و لسوتو ( اتحادیه  گمرکی ساکو) ، قرار داد تجارت آزاد بین آفریقای جنوبی و پانزده کشور عضو جامعه توسعه کشور های جنوب قاره آفریقا ( سادک)  و همچنین موافقتنامه تجارت آزاد بین ساکو و اتحادیه اروپا از دیگر موانعی است که بر سر راه توسعه صادرات ایران به آفریقای جنوبی و سایر کشور های همجوار قرار دارد. 

• رقبای تجاری ایران در آفریقای جنوبی و کالاهای صادراتی آنها:

آفریقای جنوبی سالانه در حدود 80 میلیارد دلار کالا وارد می‌کند. در سال های اخیر کشور های چین، آلمان، آمریکا، ژاپن، عربستان سعودی، بریتانیا، هند، فرانسه، نیجریه، ایتالیا، آنگولا، تایلند و جمهوری کره مبداء اصلی واردات این کشور بوده اند. کشور های چین، هندوستان، ترکیه و برزیل کشور هایی هستند که در سال های اخیر موفق به توسعه تجارت با این کشور شده اند. شیوه برجسته ای که این کشور ها دنبال میکنند عبارت است از توسعه همزمان سرمایه گذاری و تجارت در آفریقای جنوبی. شرکت های زیادی از این کشور ها در سال های اخیر در پروژه‌های اقتصادی در آفریقای جنوبی و کشور های منطقه سرمایه گذاری نموده اند. این امر باعث میشود که به دنبال این سرمایه گذاری‌ها، تجار و شرکت های زیادی وارد این بازار شوند. حضور پر رنگ در همه نمایشگاه‌ها ی تجاری آفریقای جنوبی در قالب پاویون ملی  (با حمایت های دولتی) و همچنین تاسیس مراکز تجاری و توسعه بخش بازرگانی سفارت کشور مربوطه و یا تاسیس دفتر وزارت ذیربط توسعه تجارت و سرمایه گذاری در آفریقای جنوبی از دیگر روش هایی است که اغلب کشور های رقیب از آن استفاده می‌کنند.

• جمع بندی

آفریقای جنوبی با زیرساختهای توسعه یافته، منابع معدنی متنوع و غنی، تولیدات صنعتی قابل توجه در بخشهای مختلف، موقعیت جغرافیایی ممتاز، و بسیاری ویژگیهای دیگر در حال تبدیل شدن به یکی از وزنه‌های اقتصادی و سیاسی در سطح بین الملل می‌باشد. اکنون بسیاری از کشورها با استفاده از ظرفیتها و  امکانات موجود از یک طرف و نیازها و ظرفیتهای خالی این کشور از طرف دیگر، تلاش دارند تا با سرمایه گذاری و نفوذ در بازار این کشور روابط سیاسی و اقتصادی خود را با یک قدرت نوظهور و به سرعت در حال رشد تحکیم بخشند.

در مجموع میتوان گفت با عنایت به ظرفیتهای فراوان همکاری در زمینه صنعت، معدن و گسترش فعالیتهای تجاری و همچنین موقعیت استراتژیک این کشور بعنوان دروازه ورود به بخش بزرگی از بازارهای آفریقا (از جمله دسترسی به 14 کشور عضو SADC با جمعیتی حدود 250 میلیون نفر از طریق حمل و نقل زمینی و ریلی ) پتانسیل افزایش حجم تجارت دو کشور بسیار بیشتر از وضعیت فعلی است. ضمن اینکه توسعه روابط تجاری با این کشور فرصتهای بسیار برای صادر کنندگان ایرانی و همچنین جذب سرمایه گذاری خارجی و انتقال تکنولوژی و دانش فنی برای کشورمان بوجود می آورد.